ભગવદ્ ગીતા · Arjuna Vishada Yogaઅધ્યાય 1, શ્લોક 46 (1.46)
મૂળ સંસ્કૃત · અર્જુનઃ
યદિ મામપ્રતીકારમ્ અશસ્ત્રં શસ્ત્રપાણયઃ
ધાર્તરાષ્ટ્રા રણે હન્યુસ્તન્મે ક્ષેમતરં ભવેત્
॥ 1.46 ॥
yadi māmapratīkāram aśastraṃ śastrapāṇayaḥ
dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet
અનુવાદ
"જો મને — પ્રતિકાર ન કરનારા, નિઃશસ્ત્રને — શસ્ત્રધારી ધૃતરાષ્ટ્ર-પુત્રો યુદ્ધમાં મારી પણ નાખે, તો તે મારા માટે વધુ કલ્યાણકારી થશે."
ભાવાર્થ
ચરમ બિંદુ. અર્જુનની યાત્રા જુઓ: 1.20માં ધનુષ ઉઠાવ્યું; 1.31માં "કલ્યાણ દેખાતું નથી"; 1.35માં "તેઓ મારે તોપણ હું નહીં મારું"; અને હવે — "તેઓ મને નિઃશસ્ત્રને મારી નાખે, એ જ વધુ સારું." આ પ્રતિકારનો સંપૂર્ણ ત્યાગ છે.
મધુસૂદનની વ્યાખ્યા — ત્રણ મુદ્દા:
- "અહિંસા, પ્રાણો કરતાં પણ વધીને, પ્રાણીઓનો પરમ ધર્મ છે" — તેથી પાપથી બચવા માટે જીવન કરતાં મરણ અર્જુનને વધુ હિતકારી લાગે છે.
- Apratīkāramનો એક અર્થ: પોતાના પ્રાણ બચાવવાનો કોઈ પ્રયત્ન ન કરનાર.
- બીજો અર્થ: બંધુ-વધના નિશ્ચય માત્રથી લાગેલા દોષનું, બીજા કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત વિના — એટલે કે અર્જુન જાણે વિચારી રહ્યા છે કે પ્રાણ આપવા એ જ આ ઇરાદાનું પ્રાયશ્ચિત્ત (શુદ્ધિ) થશે.
ત્રીજો મુદ્દો ખૂબ ઊંડો છે: 1.45માં અર્જુને પોતાના ઇરાદાને પાપ કહ્યો હતો; હવે તેઓ તે પાપની શુદ્ધિ પોતાના મરણમાં જુએ છે.
"Kṣemataram" — વધુ કલ્યાણકારી. અર્જુન "સુખ" કે "સહેલું" નથી કહેતા; તેઓ ક્ષેમ — કલ્યાણ, સુરક્ષા, હિત — શબ્દ પસંદ કરે છે. તેમના માટે નિઃશસ્ત્ર મરાઈ જવું નૈતિક રીતે સુરક્ષિત માર્ગ છે — કારણ કે ત્યારે હાથ પર પોતાના લોકોનું લોહી નહીં હોય.
એક ગંભીર સંકેત — આત્મ-ત્યાગની ઇચ્છા. અર્જુનનું આ વાક્ય એવી સ્થિતિ દર્શાવે છે જ્યાં વ્યક્તિને પોતાનું મટી જવું "વધુ સારું" લાગવા માંડે છે. ગીતા તેને એક નૈતિક-ધાર્મિક સંકટ તરીકે રજૂ કરે છે, અને કૃષ્ણનો આખો ઉપદેશ અર્જુનને આ સ્થિતિમાંથી બહાર કાઢીને સ્થિર બુદ્ધિ અને કર્તવ્ય તરફ લઈ જાય છે. (નીચે એક જરૂરી સુરક્ષા-નોંધ છે.)
AI-assisted draft translation — under review.