Bhagavad Gita · Arjuna Vishada YogaAdhyaay 1, Shloka 46 (1.46)
Mool Sanskrit · अर्जुनः
यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्
॥ 1.46 ॥
yadi māmapratīkāram aśastraṃ śastrapāṇayaḥ
dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet
Anuvaad
"Agar mujh pratirodh na karne wale, nihatthe ko hathiyaarband Dhritarashtra-putra yuddh mein maar bhi daalein, to woh mere liye zyaada kalyaankaari hoga."
Bhaavaarth
Charam bindu. Arjuna ki yatra dekhiye: 1.20 mein dhanush uthaaya; 1.31 mein "kalyaan nahin dikhta"; 1.35 mein "ve maarein to bhi nahin maarunga"; aur ab — "ve mujhe nihatthe maar dein, wahi behtar." Yeh pratirodh ka poorn tyaag hai.
Madhusudana ki vyakhya — teen bindu:
- "Ahimsa, praanon se bhi badhkar, praaniyon ka param dharma hai" — isliye paap se bachne ke liye jeevan ki apeksha maran Arjuna ko zyaada hitkaari lagta hai.
- Apratīkāram ka ek arth: apne praan bachaane ka koi prayatn na karne wala.
- Doosra arth: bandhu-vadh ke nishchay maatra se lage dosh ka, anya kisi prayashchitt ke bina — yaani Arjuna maano soch rahe hain ki praan dena hi is iraade ka prayashchitt (shuddhi) hoga.
Teesra bindu bahut gehra hai: 1.45 mein Arjuna ne apne iraade ko paap kaha tha; ab woh us paap ki shuddhi apne maran mein dekhte hain.
"Kṣemataram" — zyaada kalyaankaari. Arjuna "sukh" ya "aasaan" nahin kehte; woh kshema — kalyaan, suraksha, hit — shabd chunte hain. Unke liye nihatthe maara jaana naitik roop se surakshit raasta hai — kyunki tab haath par apno ka khoon nahin hoga.
Ek gambhir sanket — aatma-tyaag ki ichchha. Arjuna ka yeh vaakya ek aisi sthiti ko darshaata hai jahaan vyakti ko apna mit jaana "behtar" lagne lagta hai. Gita ise ek naitik-dharmik sankat ke roop mein prastut karti hai, aur Krishna ka poora updesh Arjuna ko is sthiti se nikaalkar sthir buddhi aur kartavya ki or le jaata hai. (Neeche ek zaroori suraksha-note hai.)