Bhagavad Gita · Arjuna Vishada YogaAdhyaay 1, Shloka 47 (1.47)
Mool Sanskrit · सञ्जयः
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत्
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः
॥ 1.47 ॥
evamuktvā'rjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśat
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ
Anuvaad
"Sanjaya ne kaha: Yuddh-bhoomi mein is prakaar kehkar, shok se vyaakul man wale Arjuna baan sahit dhanush ko chhodkar rath mein baith gaye."
Bhaavaarth
Dhanush uthaane se rakhne tak. 1.20 mein — dhanur udyamya — dhanush uthaakar. 1.30 mein — gāṇḍīvaṃ sraṃsate — Gandiva phisal raha hai. Aur ab — visṛjya saśaraṃ cāpam — baan sahit dhanush chhod diya. Poora adhyay is ek chitra mein simat jaata hai.
Khade se baithne tak. Madhusudana ek sookshm baat kehte hain: pehle Arjuna yuddh ke liye aur dekhne ke liye khade hue the; ab rath ke upastha (baithne ki jagah) par baith gaye. Khada hona — taiyaari, sankalp. Baith jaana — haar, thakaan. Shareer ki mudra man ki sthiti ka darpan hai. Yaad kijiye — "vishaad" ka mool √sad bhi "baith jaana, doob jaana" hai (1.28, 1.29). Arjuna ab sach mein baith gaye hain.
"Śoka-saṃvigna-mānasaḥ" — shok se vyaakul man. Sanjaya ek shabd mein Arjuna ki poori sthiti batate hain. Saṃvigna — kaanpta hua, uthal-puthal mein, vyaakul. Madhusudana: śokena saṃvignaṃ pīḍitaṃ mānasaṃ yasya — jiska man shok se pidit hai.
Ramanuja ka saar. Ramanuja poore adhyay ka saar is antim drishya mein dete hain: woh mahaamanaa, param karunamay, lambe rishte nibhaane wale, param dharmik Partha — jinhe aur unke bhaiyon ko laakshagriha jaise ghor maaran-prayaason se baar-baar chhala gaya tha, aur jinke sahaayak svayam Parama Purusha the — tumhare logon ko marne wala dekhkar, bandhu-sneh, param karuna aur dharma-adharma ke bhay se, poore shareer mein pasina-pasina hokar, "main kisi bhi tarah nahin ladunga" kehkar, bandhuon ke viyog ki aashanka se janme shok se vyaakul man ke saath, baan sahit dhanush chhodkar rath par baith gaye.
Ramanuja ke is saar mein Arjuna ke prati gehra sammaan hai — unke gun bhi, unki peeda bhi.
Sanjaya ki drishti — aur Dhritarashtra. Yaad rakhiye, yeh sab Sanjaya Dhritarashtra ko suna rahe hain. Dhritarashtra ke liye yeh shayad ek pal ki ummeed rahi ho — "Arjuna ne dhanush rakh diya!" Lekin katha jaanne wale jaante hain ki yeh ant nahin, shuruaat hai.
Adhyay ka ant — aur ek prashn. Pehla adhyay Arjuna ke baith jaane par khatam hota hai — bina kisi samaadhaan ke. Krishna ne abhi tak ek bhi updesh nahin diya. Gita ka saara gyaan is baithe hue, toote hue, imaandaar yoddha ke saamne khula hai.