भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 39 (1.39)
मूळ संस्कृत · अर्जुनः
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान् निवर्तितुम्
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन
॥ 1.39 ॥
kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmān nivartitum
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana
अनुवाद
"…तरी हे जनार्दना! कुलनाशाने होणारा दोष स्पष्ट पाहत असताना, या पापापासून मागे फिरणे आम्ही का समजू नये?"
भावार्थ
"Na paśyanti" vs "prapaśyadbhiḥ" — आंधळेपण आणि दृष्टी. अर्जुन स्वतःमध्ये आणि कौरवांमध्ये एक नैतिक रेषा ओढतो: ते लोभाने आंधळे आहेत, आम्ही पाहत आहोत. आणि जो पाहत आहे, त्याचे कर्तव्य आहे मागे फिरणे. श्रीधर: nivṛttāv eva buddhiḥ kartavyā — "निवृत्तीतच (मागे फिरण्यातच) बुद्धी लावली पाहिजे."
मधुसूदनांची शंका — "क्षत्रिय आव्हानापासून मागे फिरत नाही". मधुसूदन एक भक्कम प्रतिपक्ष मांडतात: शास्त्र सांगते "āhūto na nivarteta dyūtād api raṇād api" — "आव्हान दिले तर क्षत्रिय द्यूत आणि युद्ध यांपासूनही मागे फिरत नाही"; युद्ध हा क्षत्रियाचा धर्म आहे, आणि युद्धातून मिळालेले धन धार्मिक आहे. पांडवांना युद्धासाठी आव्हान दिले गेले आहे. मग मागे फिरणे कसे योग्य?
मधुसूदनांचे उत्तर (अर्जुनाच्या वतीने) — मीमांसेचा खोल युक्तिवाद. एखाद्या कर्मात प्रवृत्ती तेव्हा होते जेव्हा ते श्रेयाचे साधन म्हणून जाणले जाते; आणि श्रेय ते आहे ज्याच्यानंतर अश्रेय (हानी) येत नाही. असे नसेल, तर श्येन याग (शत्रूचा नाश करण्यासाठी असलेले एक वैदिक अभिचार-कर्म) सुद्धा धर्म ठरला असता. मधुसूदन उद्धृत करतात: "जे कर्म फळातही अनर्थाशी जोडलेले नसते, आणि केवळ प्रसन्नतेचे कारण असते, त्याला धर्म म्हणतात." म्हणून — शास्त्रात वर्णन असूनही, श्येनाप्रमाणे, हे युद्ध (ज्यात बंधुवधाचा अनर्थ आहे) आमच्यासाठी योग्य नाही.
हा युक्तिवाद दाखवतो की अर्जुनाची बाजू किती गंभीर आणि शास्त्रसंमत असू शकते. गीतेचे उत्तर याला हलक्यात घेऊ शकत नाही — आणि घेतही नाही.
"Janārdana" — पुन्हा. अर्जुन कृष्णाला पुन्हा "जनार्दन" म्हणतो — जणू वारंवार त्यांची संमती मागत आहे.
AI-assisted draft translation — under review.