भगवद्गीता · Arjuna Vishada Yogaअध्याय 1, श्लोक 38 (1.38)
मूळ संस्कृत · अर्जुनः
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्
॥ 1.38 ॥
yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam
अनुवाद
"जरी लोभाने भ्रष्ट झालेल्या मनाचे हे लोक कुळाच्या नाशाने होणारा दोष आणि मित्रद्रोहाचे पाप पाहू शकत नसले…" (वाक्य 1.39 मध्ये पूर्ण होते)
भावार्थ
"Lobhopahata-cetasaḥ" — लोभाने नष्ट झालेले मन. अर्जुन कौरवांच्या स्थितीचे निदान करतो: त्यांचे चित्त (मन, विवेक) लोभाने "मारले गेले" आहे — upahata. श्रीधर: rājya-lobhena upahataṃ bhraṣṭa-vivekaṃ ceto yeṣām — राज्याच्या लोभाने ज्यांचा विवेक भ्रष्ट झाला आहे. म्हणून ते दोष पाहू शकत नाहीत.
दोन दोष:
- Kula-kṣaya-kṛta doṣa — कुळाच्या नाशाने होणारा दोष (याचा विस्तार 1.40–1.44 मध्ये).
- Mitra-droha pātaka — मित्रांशी/आपल्या माणसांशी विश्वासघात करण्याचे पाप.
मधुसूदनांचा खोल युक्तिवाद — "भीष्मही लढत आहेत, मग?" मधुसूदन आणखी एका शंकेचे उत्तर देतात: "भीष्मांसारखे शिष्ट (सदाचारी, ज्ञानी) लोकही बंधुवधाच्या युद्धात गुंतले आहेत; शिष्ट लोकांचा आचार वेदमूलक (प्रमाणभूत) मानला जातो — मग इतरांसाठीही हे योग्य असले पाहिजे?" उत्तर: जिथे लोभासारखे एखादे कारण स्पष्ट दिसते, तिथे आचार वेदमूलक मानला जात नाही (hetu-darśanāc ca — मीमांसेचा एक नियम). म्हणजे "मोठी माणसे करत आहेत" — हे स्वतःमध्ये प्रमाण नाही, जर त्यामागे दुसरे एखादे कारण (लोभ, दबाव) दिसत असेल.
अर्जुनाची नैतिक भूमिका. अर्जुन म्हणतो: "ते आंधळे आहेत — पण मी नाही." हा एक महत्त्वाचा नैतिक विचार आहे: इतरांचे चुकीचे वागणे हे आपल्या चुकीच्या वागण्याचे निमित्त नाही.
AI-assisted draft translation — under review.