Bhagavad Gita · Arjuna Vishada YogaAdhyaay 1, Shloka 38 (1.38)
Mool Sanskrit · अर्जुनः
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्
॥ 1.38 ॥
yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam
Anuvaad
"Bhale hi laalach se bhrasht man wale ye log kul ke naash se hone wale dosh ko aur mitron se droh ke paap ko nahin dekh paate…" (vaakya 1.39 mein poora hota hai)
Bhaavaarth
"Lobhopahata-cetasaḥ" — laalach se nasht man. Arjuna Kauravon ki sthiti ka nidaan karte hain: unka chitt (man, vivek) lobha (laalach) se "maara gaya" hai — upahata. Shridhara: rājya-lobhena upahataṃ bhraṣṭa-vivekaṃ ceto yeṣām — raajya ke laalach se jinka vivek bhrasht ho gaya hai. Isliye ve dosh nahin dekh paate.
Do dosh:
- Kula-kṣaya-kṛta doṣa — kul ke naash se hone wala dosh (iska vistaar 1.40–1.44 mein).
- Mitra-droha pātaka — mitron/apno se vishvaasghaat ka paap.
Madhusudana ka gehra tark — "Bhishma bhi lad rahe hain, to?" Madhusudana ek aur shanka ka uttar dete hain: "Bhishma jaise shisht (sadaachaari, gyaani) log bhi bandhu-vadh ke yuddh mein lage hain; shisht logon ka aachaar Ved-moolak (pramaanik) maana jaata hai — to doosron ke liye bhi yeh uchit hona chahiye?" Uttar: jahaan laalach jaisa koi kaaran saaf dikhe, wahaan aachaar ko Ved-moolak nahin maana jaata (hetu-darśanāc ca — Mimamsa ka ek niyam). Yaani "bade log kar rahe hain" — yeh apne aap mein pramaan nahin, agar uske peechhe koi aur kaaran (laalach, dabaav) dikh raha ho.
Arjuna ki naitik sthiti. Arjuna kehte hain: "ve andhe hain — par main nahin." Yeh ek mahatvapoorn naitik vichaar hai: doosron ka galat karna hamare galat karne ka bahaana nahin hai.