अध्याय 2साङ्ख्ययोगःSankhya Yoga

अर्जुनाची शरणागती (2.1–2.10). संजय सांगतो की करुणेने भरलेल्या, अश्रूंनी डबडबलेल्या डोळ्यांच्या अर्जुनाशी कृष्ण बोलतात (2.1). कृष्णाचे पहिले शब्द कठोर वाटतात — हा kaśmala (मळ) आणि hṛdaya-daurbalya (हृदयाचा दुबळेपणा) आहे; ऊठ (2.2–2.3). अर्जुन पुन्हा भीष्म आणि द्रोणांविषयी बोलतो — पूज्य गुरुजनांना मारण्यापेक्षा भिक्षा मागून खाणे बरे (2.4–2.5); जिंकणे बरे की हरणे, हेही त्याला कळत नाही (2.6). मग अध्यायाला वळण मिळते: kārpaṇya-doṣopahata-svabhāvaḥ … śiṣyas te 'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam — "मी आपला शिष्य आहे, आपल्याला शरण आलो आहे, मला शिकवा" (2.7). तो म्हणतो की पृथ्वीचे राज्यसुद्धा हा शोक मिटवणार नाही (2.8), आणि "मी लढणार नाही" असे म्हणून गप्प होतो (2.9). कृष्ण, जणू हसत, दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये बोलू लागतात (2.10).

आत्म्याचे ज्ञान — सांख्य (2.11–2.30). "जे शोक करण्यायोग्य नाहीत त्यांच्यासाठी तू शोक करतोस, आणि बुद्धीच्या गोष्टी बोलतोस" (2.11). मी कधी नव्हतो, तू नव्हतास, हे राजे नव्हते — असे कधीच नव्हते (2.12). जसे शरीरात बालपण, तारुण्य, म्हातारपण — तसेच दुसरे शरीर (2.13). इंद्रियांच्या स्पर्शाने सुख-दुःख येतात-जातात — ते सहन कर (2.14–2.15). असताला अस्तित्व नाही, सताचा अभाव नाही (2.16); जे सर्वांत व्यापलेले आहे ते अविनाशी आहे (2.17); शरीर नाशवंत, देही नित्य (2.18). हा ना मारतो, ना मारला जातो (2.19); ना जन्मतो, ना मरतो (2.20–2.21). जसे जुने कपडे टाकून नवे (2.22). शस्त्रे कापू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही (2.23–2.25). आणि जरी त्याला जन्मणारा-मरणारा मानले, तरीही शोक योग्य नाही (2.26–2.28). कोणी याला आश्चर्यासारखे पाहतो (2.29); देही सर्वांच्या शरीरात अवध्य आहे (2.30).

स्वधर्माचा युक्तिवाद (2.31–2.38). आपल्या धर्माच्या दृष्टीनेही कचरणे योग्य नाही; धर्मयुद्ध क्षत्रियासाठी श्रेष्ठ (2.31–2.32). न लढणे म्हणजे धर्म आणि कीर्ती यांची हानी, आणि अपकीर्ती मरणापेक्षाही वाईट (2.33–2.36). मारला गेलास तर स्वर्ग, जिंकलास तर पृथ्वी (2.37). सुख-दुःख, लाभ-हानी, जय-पराजय समान मानून युद्ध कर (2.38).

बुद्धियोग — कर्मयोग (2.39–2.53). आतापर्यंत सांख्याची बुद्धी; आता योगाची (2.39). या मार्गात कोणताही प्रयत्न वाया जात नाही, थोडासुद्धा मोठे भय नाहीसे करतो (2.40). निश्चयात्मक बुद्धी एक असते, अनिश्चित बुद्धीला अनेक फाटे फुटतात (2.41). फळाच्या झगमगाटाच्या वचनांत अडकलेल्या लोकांची बुद्धी समाधीत टिकत नाही (2.42–2.44); त्रिगुणांच्या पार हो (2.45); ज्ञानी माणसासाठी वेदांचे प्रयोजन (2.46). Karmaṇy evādhikāras te — अधिकार कर्मावर, फळावर कधीच नाही (2.47). योगात स्थित होऊन कर्म कर — samatvaṃ yoga ucyate (2.48). बुद्धीला शरण जा (2.49); yogaḥ karmasu kauśalam (2.50). असे ज्ञानी जन्मबंधनातून मुक्त होतात (2.51); मोहाचा चिखल पार केल्यावर वैराग्य (2.52), आणि बुद्धी अचल झाल्यावर योग (2.53).

स्थितप्रज्ञ (2.54–2.72). अर्जुन विचारतो — स्थिर बुद्धीच्या माणसाची ओळख, बोलणे, बसणे, चालणे (2.54). कृष्ण: जो मनातील सर्व कामना सोडून आत्म्यात संतुष्ट असतो (2.55); दुःखात अनुद्विग्न, सुखात निःस्पृह, राग-भय-क्रोधापासून मुक्त (2.56); शुभ-अशुभात ना हर्ष ना द्वेष (2.57); कासवाप्रमाणे इंद्रिये आवरून घेतो (2.58). विषय दूर होतात, रस परमाला पाहून जातो (2.59); इंद्रिये विद्वानालाही ओढून नेतात (2.60); म्हणून त्यांना वश करून mat-paraḥ हो (2.61). विषयचिंतन → संग → काम → क्रोध → संमोह → स्मृतिभ्रंश → बुद्धिनाश → प्रणाश (2.62–2.63). राग-द्वेषमुक्त इंद्रियांनी वावरणाऱ्याला प्रसाद मिळतो (2.64), ज्यात दुःखे मिटतात आणि बुद्धी स्थिर होते (2.65); अयुक्ताला ना बुद्धी, ना शांती, ना सुख (2.66); भरकटणारे मन प्रज्ञेला असे वाहून नेते जसा वारा नावेला (2.67); म्हणून इंद्रियनिग्रह (2.68). जी सर्वांची रात्र आहे तिच्यात संयमी जागा असतो (2.69); समुद्राप्रमाणे ज्याच्यात कामना सामावून जातात, त्याला शांती मिळते (2.70); निःस्पृह, निर्मम, निरहंकार (2.71). हीच brāhmī sthiti आहे — ती प्राप्त झाल्यावर मोह होत नाही (2.72).

अध्याय मोहापासून (2.1, 2.7) सुरू होऊन "na vimuhyati" (2.72) वर संपतो.