भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 53 (2.53)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि
॥ 2.53 ॥
śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā
samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi
अनुवाद
"अनेक प्रकारची वचने ऐकून भरकटलेली तुझी बुद्धी जेव्हा समाधीत (आत्म्यात) निश्चल आणि अचल होऊन स्थिर होईल, तेव्हा तू योगाला प्राप्त होशील."
भावार्थ
निश्चल आणि अचल — दोन शब्द का? शंकराचार्य: निश्चल — विक्षेप (भरकटणे) आणि चंचलता यांपासून रहित; अचल — विकल्पापासूनही (संशयापासूनही) रहित. म्हणजे बुद्धी ना इकडे-तिकडे भरकटते, ना संशयात डोलते.
"Samādhi" — येथे काय? शंकराचार्य: samādhīyate cittam asminn iti samādhiḥ ātmā — ज्यात चित्त स्थापित केले जाते, तो आत्मा; म्हणजे बुद्धी आत्म्यात स्थिर व्हावी.
रामानुज — ज्ञान आणि कर्म यांचा क्रम. रामानुज एक स्पष्ट क्रम देतात: शास्त्रातून उत्पन्न झालेले आत्मज्ञान → कर्मयोग → स्थितप्रज्ञता नावाची ज्ञाननिष्ठा → योग (आत्मावलोकन, आत्म्याचे दर्शन). असंग (आसक्तिरहित) कर्माच्या अनुष्ठानाने निर्मळ झालेल्या मनात, सर्वांहून विजातीय, नित्य, सूक्ष्म तत्त्वावर केंद्रित बुद्धी निश्चल होते — तेव्हा "योग" म्हणजे आत्मदर्शन मिळते.
येथे "योगा"चा अर्थ: शंकर — viveka-prajñā, samādhi; रामानुज — ātmāvalokana (आत्म्याचे दर्शन). म्हणजे येथे योग ही एक प्राप्ती आहे, केवळ विधी नव्हे.
AI-assisted draft translation — under review.