भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 52 (2.52)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च
॥ 2.52 ॥
yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca
अनुवाद
"जेव्हा तुझी बुद्धी मोहाचा चिखल पार करील, तेव्हा तू जे ऐकले आहेस आणि जे ऐकायचे बाकी आहे — त्या सर्वां(फलवचनां)विषयी तुला वैराग्य प्राप्त होईल."
भावार्थ
"Moha-kalila" — मोहाचा चिखल. Kalila — घाण, चिखल, गुंता. शंकराचार्य: अविवेकरूप कालुष्य — अविवेकरूपी मलिनता, जी आत्मा-अनात्मा यांचा विवेक गढूळ करून मनाला विषयांकडे नेते.
"Nirveda" — वैराग्य. मोह दूर झाल्यावर काय होते? Nirveda — वैराग्य, उदासीनता. कशाविषयी?
- शंकराचार्य: Śrotavya (ऐकण्यायोग्य) आणि śruta (ऐकलेले) — तेव्हा ऐकण्यायोग्य आणि ऐकलेले सर्व निष्फळ वाटते.
- रामानुज: आधी "त्यागण्यायोग्य" म्हणून सांगितलेली फळे इत्यादी, आणि पुढे ऐकायची फळे इत्यादी — यांच्याविषयी आपोआप वैराग्य येईल.
म्हणजे जेव्हा बुद्धी स्वच्छ होते, तेव्हा फळांच्या वचनांची "फुलांसारखी वाणी" (2.42) आकर्षित करत नाही.
सहज वैराग्य. रामानुजांचा svayam eva — "आपोआप" — हा शब्द महत्त्वाचा आहे: वैराग्य जबरदस्तीने आणले जात नाही; समज स्वच्छ झाल्यावर ते स्वाभाविकपणे येते.
AI-assisted draft translation — under review.