ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 52 (2.52)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
યદા તે મોહકલિલં બુદ્ધિર્વ્યતિતરિષ્યતિ
તદા ગન્તાસિ નિર્વેદં શ્રોતવ્યસ્ય શ્રુતસ્ય ચ
॥ 2.52 ॥
yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca
અનુવાદ
"જ્યારે તમારી બુદ્ધિ મોહના કાદવને પાર કરી લેશે, ત્યારે તમે જે સાંભળી ચૂક્યા છો અને જે સાંભળવાનું બાકી છે — તે બધાં (ફળ-વચનો) પ્રત્યે વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કરશો."
ભાવાર્થ
"Moha-kalila" — મોહનો કાદવ. Kalila — ગંદકી, કાદવ, ગૂંચ. શંકરાચાર્ય: અવિવેકરૂપ કાલુષ્ય — અવિવેકરૂપી મલિનતા, જે આત્મા-અનાત્માના વિવેકને ડહોળીને મનને વિષયો તરફ લઈ જાય છે.
"Nirveda" — વૈરાગ્ય. મોહ હટતાં શું થાય છે? Nirveda — વૈરાગ્ય, ઉદાસીનતા. કઈ વસ્તુ પ્રત્યે?
- શંકરાચાર્ય: Śrotavya (સાંભળવા યોગ્ય) અને śruta (સાંભળેલું) — ત્યારે સાંભળવા યોગ્ય અને સાંભળેલું બધું નિષ્ફળ લાગે છે.
- રામાનુજ: પહેલાં "ત્યજવા યોગ્ય" બતાવેલાં ફળ વગેરે, અને આગળ સાંભળવાનાં ફળ વગેરે — તેમના પ્રત્યે આપોઆપ વૈરાગ્ય થઈ જશે.
એટલે કે જ્યારે બુદ્ધિ સ્વચ્છ થાય છે, ત્યારે ફળોના વાદોની "ફૂલો જેવી વાણી" (2.42) આકર્ષતી નથી.
સહજ વૈરાગ્ય. રામાનુજનો શબ્દ svayam eva — "આપોઆપ" — મહત્ત્વપૂર્ણ છે: વૈરાગ્ય જબરદસ્તીથી લાવવામાં આવતો નથી; સમજ સ્વચ્છ થતાં તે સ્વાભાવિક રીતે આવે છે.
AI-assisted draft translation — under review.