ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 51 (2.51)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
કર્મજં બુદ્ધિયુક્તા હિ ફલં ત્યક્ત્વા મનીષિણઃ
જન્મબન્ધવિનિર્મુક્તાઃ પદં ગચ્છન્ત્યનામયમ્
॥ 2.51 ॥
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam
અનુવાદ
"સમતા-બુદ્ધિથી યુક્ત જ્ઞાનીઓ કર્મથી ઉત્પન્ન ફળને છોડીને, જન્મના બંધનથી મુક્ત થઈ જાય છે અને દુઃખ-રહિત પદ (અવસ્થા)ને પ્રાપ્ત કરે છે."
ભાવાર્થ
કર્મથી મોક્ષ સુધી. અહીં કર્મયોગનું અંતિમ ફળ સ્પષ્ટ છે — ફક્ત સારું જીવન નહીં, જન્મ-બંધનથી મુક્તિ. કર્મ એ જ, પણ ફળની આસક્તિ વિના — અને તે કર્મ બંધન નહીં, મુક્તિનો માર્ગ બને છે.
"Janma-bandha" — જન્મ જ બંધન. શંકરાચાર્ય: janmaiva bandhaḥ — જન્મ જ બંધન છે; ઇષ્ટ-અનિષ્ટ (સારાં-નરસાં) શરીરોની પ્રાપ્તિ — આ જ કર્મનું ફળ. જ્ઞાનીઓ જીવતાં જ (જીવન રહેતાં) આ બંધનથી મુક્ત થાય છે, અને વિષ્ણુના પરમ પદ, મોક્ષને પામે છે.
"Anāmaya" — દુઃખ-રહિત. Āmaya = રોગ. Anāmaya = રોગ-રહિત — શંકર: sarvopadrava-rahita, સર્વ ઉપદ્રવોથી મુક્ત.
રામાનુજ: બુદ્ધિયોગથી યુક્ત લોકો કર્મફળ છોડીને કર્મ કરતાં કરતાં જન્મ-બંધનથી મુક્ત થઈને અનામય પદ પામે છે — અને આ સર્વ ઉપનિષદોમાં પ્રસિદ્ધ છે.
એક મહત્ત્વપૂર્ણ તફાવત — "કર્મ કરતાં કરતાં". રામાનુજ સ્પષ્ટ કહે છે: karma kurvantaḥ — કર્મ કરતાં કરતાં. શંકરાચાર્ય એક વિકલ્પ-અર્થઘટન પણ આપે છે કે 2.49થી અહીં સુધી "બુદ્ધિયોગ"ને પરમાર્થ-દર્શન (જ્ઞાન) રૂપે પણ સમજી શકાય.
AI-assisted draft translation — under review.