અધ્યાય 2સાઙ્ખ્યયોગઃSankhya Yoga

અર્જુનની શરણાગતિ (2.1–2.10). સંજય કહે છે કે કરુણાથી ભરેલા, આંસુભરી આંખોવાળા અર્જુનને કૃષ્ણ કહે છે (2.1). કૃષ્ણના પહેલા શબ્દો કઠોર લાગે છે — આ kaśmala (મેલ) અને hṛdaya-daurbalya (હૃદયની નબળાઈ) છે; ઊઠો (2.2–2.3). અર્જુન ફરી ભીષ્મ અને દ્રોણની વાત કરે છે — પૂજ્ય ગુરુજનોને મારીને ખાવા કરતાં ભીખ માગીને ખાવું સારું (2.4–2.5); તેમને એ પણ ખબર નથી કે જીતવું સારું કે હારવું (2.6). પછી અધ્યાયનો વળાંક: kārpaṇya-doṣopahata-svabhāvaḥ … śiṣyas te 'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam — "હું આપનો શિષ્ય છું, શરણે આવ્યો છું, મને શીખવો" (2.7). તેઓ કહે છે કે પૃથ્વીનું રાજ્ય પણ આ શોક નહીં મટાડે (2.8), અને "હું નહીં લડું" કહીને ચૂપ થઈ જાય છે (2.9). કૃષ્ણ, જાણે સ્મિત કરતા હોય તેમ, બંને સેનાઓની વચ્ચે બોલવાનું શરૂ કરે છે (2.10).

આત્માનું જ્ઞાન — સાંખ્ય (2.11–2.30). "તમે જેઓ શોકને યોગ્ય નથી તેમનો શોક કરો છો, અને બુદ્ધિની વાતો કરો છો" (2.11). એવું ક્યારેય ન હતું કે હું ન હતો, કે તમે, કે આ રાજાઓ (2.12). જેમ શરીરમાં બાળપણ, યુવાની, ઘડપણ — તેમ જ બીજું શરીર (2.13). ઇન્દ્રિય-સ્પર્શથી સુખ-દુઃખ આવે-જાય છે — તેમને સહન કરો (2.14–2.15). અસત્નો ભાવ નથી, સત્નો અભાવ નથી (2.16); જે સર્વમાં વ્યાપ્ત છે તે અવિનાશી છે (2.17); શરીર નાશવંત, દેહી નિત્ય (2.18). તે ન મારે છે, ન મરાય છે (2.19); ન જન્મે છે, ન મરે છે (2.20–2.21). જેમ જૂનાં વસ્ત્રો છોડીને નવાં (2.22). શસ્ત્રો તેને કાપી શકતાં નથી, અગ્નિ બાળી શકતો નથી (2.23–2.25). અને જો તેને જન્મનારો-મરનારો પણ માનો, તોપણ શોક ઉચિત નથી (2.26–2.28). કોઈ તેને આશ્ચર્યની જેમ જુએ છે (2.29); દેહી સૌના શરીરમાં અવધ્ય છે (2.30).

સ્વધર્મનો તર્ક (2.31–2.38). પોતાના ધર્મની દૃષ્ટિએ પણ કંપિત થવું ઉચિત નથી; ધર્મયુદ્ધ ક્ષત્રિય માટે શ્રેષ્ઠ (2.31–2.32). ન લડવું એ ધર્મ અને કીર્તિની હાનિ, અને અપયશ મરણથી પણ ખરાબ (2.33–2.36). મરાયા તો સ્વર્ગ, જીત્યા તો પૃથ્વી (2.37). સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ, જય-પરાજયને સમાન માનીને યુદ્ધ કરો (2.38).

બુદ્ધિયોગ — કર્મયોગ (2.39–2.53). અત્યાર સુધી સાંખ્યની બુદ્ધિ; હવે યોગની (2.39). આ માર્ગમાં કોઈ પ્રયત્ન વ્યર્થ નથી, થોડો પણ મોટા ભયને મટાડે છે (2.40). નિશ્ચયવાળી બુદ્ધિ એક છે, અનિશ્ચિત બુદ્ધિની અનેક શાખાઓ (2.41). ફળની ચમકવાળાં વચનોમાં ફસાયેલા લોકોની બુદ્ધિ સમાધિમાં ટકતી નથી (2.42–2.44); ત્રિગુણથી પાર થાઓ (2.45); જ્ઞાની માટે વેદનું પ્રયોજન (2.46). Karmaṇy evādhikāras te — અધિકાર કર્મમાં, ફળમાં ક્યારેય નહીં (2.47). યોગમાં સ્થિત થઈને કર્મ કરો — samatvaṃ yoga ucyate (2.48). બુદ્ધિનું શરણ લો (2.49); yogaḥ karmasu kauśalam (2.50). આવા જ્ઞાનીઓ જન્મ-બંધનથી મુક્ત થાય છે (2.51); મોહનો કાદવ પાર થતાં વૈરાગ્ય (2.52), અને બુદ્ધિ અચળ થતાં યોગ (2.53).

સ્થિતપ્રજ્ઞ (2.54–2.72). અર્જુન પૂછે છે — સ્થિર બુદ્ધિવાળાની ઓળખ, બોલવું, બેસવું, ચાલવું (2.54). કૃષ્ણ: જે મનની બધી કામનાઓ છોડીને આત્મામાં સંતુષ્ટ છે (2.55); દુઃખમાં અનુદ્વિગ્ન, સુખમાં નિઃસ્પૃહ, રાગ-ભય-ક્રોધથી મુક્ત (2.56); શુભ-અશુભમાં ન હર્ષ ન દ્વેષ (2.57); કાચબાની જેમ ઇન્દ્રિયો સંકેલી લે (2.58). વિષયો હટે છે, રસ પરમને જોઈને જાય છે (2.59); ઇન્દ્રિયો વિદ્વાનને પણ ખેંચી જાય છે (2.60); તેથી તેમને વશમાં કરીને mat-paraḥ થાઓ (2.61). વિષય-ચિંતન → સંગ → કામ → ક્રોધ → સંમોહ → સ્મૃતિભ્રંશ → બુદ્ધિનાશ → પ્રણાશ (2.62–2.63). રાગ-દ્વેષથી મુક્ત ઇન્દ્રિયોથી વિચરનાર પ્રસાદ પામે છે (2.64), જેમાં દુઃખો મટે છે અને બુદ્ધિ ટકે છે (2.65); અયુક્તને ન બુદ્ધિ, ન શાંતિ, ન સુખ (2.66); ભટકતું મન પ્રજ્ઞાને એમ લઈ જાય છે જેમ પવન નાવને (2.67); તેથી ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ (2.68). જે સૌની રાત છે તેમાં સંયમી જાગે છે (2.69); સમુદ્રની જેમ કામનાઓ જેમાં સમાઈ જાય છે, તે શાંતિ પામે છે (2.70); નિઃસ્પૃહ, નિર્મમ, નિરહંકાર (2.71). આ જ brāhmī sthiti છે — તેને પામીને મોહ થતો નથી (2.72).

અધ્યાય મોહ (2.1, 2.7)થી શરૂ થઈને "ન વિમુહ્યતિ" (2.72) પર પૂરો થાય છે.