ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 12 (2.12)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
ન ત્વેવાહં જાતુ નાઽઽસં ન ત્વં નેમે જનાધિપાઃ
ન ચૈવ ન ભવિષ્યામઃ સર્વે વયમતઃ પરમ્
॥ 2.12 ॥
na tvevāhaṃ jātu nā''saṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param
અનુવાદ
"એવું ક્યારેય ન હતું કે હું ન હતો, કે તમે ન હતા, કે આ રાજાઓ ન હતા; અને એવું પણ નહીં થાય કે આના પછી આપણે સૌ નહીં રહીએ."
ભાવાર્થ
ત્રણ કાળ, એક સત્તા. કૃષ્ણ ત્રણ કાળની વાત કરે છે: ભૂતકાળ ("હું/તમે/આ ન હતા — એવું નથી"), અને ભવિષ્ય ("આપણે નહીં રહીએ — એવું નથી"). શંકરાચાર્ય: triṣv api kāleṣu nityā ātma-svarūpeṇa — આત્મા રૂપે સૌ ત્રણેય કાળમાં નિત્ય છે. જેમ ઘડા બને-તૂટે છે, પણ આકાશ (અવકાશ) નિત્ય રહે છે — તેમ જ શરીરો બને-મટે છે, આત્મા નહીં.
"Aham, tvam, ime, vayam" — હું, તમે, આ, આપણે સૌ. કૃષ્ણ પોતાને પણ સામેલ કરે છે. આનાથી બે વાત થાય છે: (1) અર્જુનને લાગે છે કે આ સિદ્ધાંત કૃષ્ણ માટે પણ એટલો જ સાચો છે; (2) અને સૌથી મોટી દાર્શનિક ચર્ચા — શું "આપણે સૌ"નું બહુવચન જુદા જુદા આત્માઓ તરફ ઇશારો કરે છે?
આ શ્લોક સંદર્ભમાં કેમ જરૂરી છે. અર્જુનનું દુઃખ હતું: "આ લોકો મરી જશે." કૃષ્ણનો પહેલો ઉત્તર: "જે ખરેખર આ લોકો છે, તે ક્યારેય મરતા નથી." શોકનું મૂળ કારણ — નાશ — જ ખોટું સાબિત થાય છે.
AI-assisted draft translation — under review.