भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 12 (2.12)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
न त्वेवाहं जातु नाऽऽसं न त्वं नेमे जनाधिपाः
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्
॥ 2.12 ॥
na tvevāhaṃ jātu nā''saṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param
अनुवाद
"असे कधीही नव्हते की मी नव्हतो, किंवा तू नव्हतास, किंवा हे राजे नव्हते; आणि असेही होणार नाही की यानंतर आपण सर्व असणार नाही."
भावार्थ
तीन काळ, एक सत्ता. कृष्ण तीन काळांविषयी बोलतात: भूतकाळ ("मी/तू/हे नव्हते — असे नाही"), आणि भविष्य ("आपण असणार नाही — असे नाही"). शंकराचार्य: triṣv api kāleṣu nityā ātma-svarūpeṇa — आत्मस्वरूपाने सर्व जण तिन्ही काळांत नित्य आहेत. जसे घडे बनतात-फुटतात, पण आकाश (space) नित्य राहते — तसेच शरीरे बनतात-मिटतात, आत्मा नाही.
"Aham, tvam, ime, vayam" — मी, तू, हे, आपण सर्व. कृष्ण स्वतःलाही यात समाविष्ट करतात. यामुळे दोन गोष्टी होतात: (1) अर्जुनाला वाटते की हा सिद्धांत कृष्णासाठीही तितकाच खरा आहे; (2) आणि सर्वांत मोठा दार्शनिक वाद — "आपण सर्व" हे अनेकवचन वेगवेगळ्या आत्म्यांकडे निर्देश करते का?
हा श्लोक संदर्भाने का महत्त्वाचा आहे. अर्जुनाचे दुःख होते: "हे लोक मरतील." कृष्णाचे पहिले उत्तर: "जे खरे पाहता हे लोक आहेत, ते कधीच मरत नाहीत." शोकाचे मूळ कारण — नाश — हेच चुकीचे ठरते.
AI-assisted draft translation — under review.