ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 25 (2.25)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
અવ્યક્તોઽયમચિન્ત્યોઽયમવિકાર્યોઽયમુચ્યતે
તસ્માદેવં વિદિત્વૈનં નાનુશોચિતુમર્હસિ
॥ 2.25 ॥
avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi
અનુવાદ
"આ (આત્મા) અવ્યક્ત (ઇન્દ્રિયોથી અદૃશ્ય), અચિંત્ય (મનની પકડથી પર) અને અવિકારી કહેવાય છે. તેથી તેને આવો જાણીને તમારે શોક ન કરવો જોઈએ."
ભાવાર્થ
વધુ ત્રણ વિશેષણ — જ્ઞાનની મર્યાદાઓ.
- Avyakta — ઇન્દ્રિયોની પકડની બહાર. આંખ, કાન, હાથ — કોઈ તેને વિષયની જેમ પકડી શકતું નથી.
- Acintya — મનની કલ્પનાની બહાર. આપણે જે વસ્તુની કલ્પના કરીએ છીએ, તે ઇન્દ્રિયોથી જાણેલી વસ્તુઓના આધારે હોય છે; આત્મા તેવો નથી.
- Avikārya — પરિવર્તન-રહિત. શંકરાચાર્યનું ઉદાહરણ: દૂધ મેળવણથી દહીં બની જાય છે — બદલાઈ જાય છે; આત્મા તેમ બદલાતો નથી, કારણ કે તેના ભાગ નથી.
જ્ઞાનનો ક્રમ. પહેલાં આત્માને ભૌતિક નાશથી પર બતાવ્યો (2.23–2.24); હવે જ્ઞાનનાં સાધનો (ઇન્દ્રિયો, મન)થી પણ પર. એટલે કે આત્મા એક "વસ્તુ"ની જેમ જણાતો નથી — તે બધું જાણવાનો આધાર છે (2.18નો "અપ્રમેય" જુઓ).
"Tasmāt… na anuśocitum arhasi" — તેથી શોક ન કરો. આખા પ્રકરણનો નિષ્કર્ષ: જે બદલાતો નથી, મટતો નથી, જેને કોઈ સ્પર્શી શકતું નથી — તેને માટે શોક કેવો?
AI-assisted draft translation — under review.