Bhagavad Gita · Sankhya YogaAdhyaay 2, Shloka 25 (2.25)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि
॥ 2.25 ॥
avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi
Anuvaad
"Yeh (aatma) avyakt (indriyon se adrishya), achintya (man ki pakad se pare) aur avikaari kahi jaati hai. Isliye ise aisa jaankar tumhe shok nahin karna chahiye."
Bhaavaarth
Teen aur visheshan — gyaan ki seemaayein.
- Avyakta — indriyon ki pakad se bahar. Aankh, kaan, haath — koi ise vishay ki tarah nahin pakad sakta.
- Acintya — man ki kalpana se bahar. Hum jis cheez ki kalpana karte hain, woh indriyon se jaani cheezon ke aadhaar par hoti hai; aatma waisi nahin.
- Avikārya — badlaav-rahit. Shankaracharya ka udaharan: doodh jaamaan se dahi ban jaata hai — badal jaata hai; aatma waise nahin badalti, kyunki uske hisse nahin.
Gyaan ka kram. Pehle aatma ko bhautik naash se pare bataaya (2.23–2.24); ab gyaan ke saadhanon (indriya, man) se bhi pare. Yaani aatma ek "vastu" ki tarah nahin jaani jaati — woh sab jaanne ka aadhaar hai (2.18 ka "aprameya" dekhein).
"Tasmāt… na anuśocitum arhasi" — isliye shok mat karo. Poore prakaran ka nishkarsh: jo badalti nahin, mitti nahin, jise koi chhoo nahin sakta — uske liye shok kaisa?