भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 25 (2.25)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि
॥ 2.25 ॥
avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi
अनुवाद
"हा (आत्मा) अव्यक्त (इंद्रियांना अदृश्य), अचिंत्य (मनाच्या पकडीपलीकडचा) आणि अविकारी म्हटला जातो. म्हणून याला असे जाणून तू शोक करू नयेस."
भावार्थ
आणखी तीन विशेषणे — ज्ञानाच्या मर्यादा.
- Avyakta — इंद्रियांच्या पकडीबाहेर. डोळे, कान, हात — कोणीही याला विषयासारखे पकडू शकत नाही.
- Acintya — मनाच्या कल्पनेबाहेर. आपण ज्या गोष्टीची कल्पना करतो, ती इंद्रियांनी जाणलेल्या गोष्टींच्या आधारे असते; आत्मा तसा नाही.
- Avikārya — बदलरहित. शंकराचार्यांचे उदाहरण: दूध विरजणाने दही बनते — बदलते; आत्मा तसा बदलत नाही, कारण त्याला भाग नाहीत.
ज्ञानाचा क्रम. आधी आत्मा भौतिक नाशापलीकडे असल्याचे सांगितले (2.23–2.24); आता ज्ञानाच्या साधनांपलीकडेही (इंद्रिये, मन). म्हणजे आत्मा एखाद्या "वस्तू"प्रमाणे जाणला जात नाही — तो सर्व जाणण्याचा आधार आहे (2.18 मधील "aprameya" पाहा).
"Tasmāt… na anuśocitum arhasi" — म्हणून शोक करू नकोस. संपूर्ण प्रकरणाचा निष्कर्ष: जो बदलत नाही, मिटत नाही, ज्याला कोणी स्पर्श करू शकत नाही — त्याच्यासाठी शोक कसला?
AI-assisted draft translation — under review.