ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 69 (2.69)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી
યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ
॥ 2.69 ॥
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ
અનુવાદ
"જે સર્વ પ્રાણીઓ માટે રાત છે, તેમાં સંયમી જાગે છે; અને જેમાં સર્વ પ્રાણીઓ જાગે છે, તે (તત્ત્વને) જોનારા મુનિ માટે રાત છે."
ભાવાર્થ
ઊલટો દિવસ, ઊલટી રાત. આ ગીતાના સૌથી કાવ્યાત્મક શ્લોકોમાંનો છે. એક જ "સમય" — બે લોકો માટે દિવસ અને રાત ઊલટાં છે.
શંકરાચાર્ય / મધુસૂદન (અદ્વૈત અર્થઘટન):
- સર્વ પ્રાણીઓની રાત = paramārtha-tattvam — પરમ સત્ય, જે અજ્ઞાનીઓની બુદ્ધિની પહોંચની બહાર હોવાથી તેમને માટે અંધારા જેવું છે. સંયમી તેમાં જાગે છે — અજ્ઞાનની ઊંઘમાંથી જાગેલો.
- જેમાં પ્રાણીઓ જાગે છે = grāhya-grāhaka-bheda-lakṣaṇā avidyā-niśā — જોનાર અને જોવાતી વસ્તુના ભેદવાળી અવિદ્યાની રાત; પ્રાણીઓ તેમાં સૂતાં છતાં "જાગેલાં" કહેવાય છે, svapna-dṛśaḥ — સપનાં જોનારાઓની જેમ. તત્ત્વ જોનાર માટે તે રાત છે.
- શંકરાચાર્યની ઉપમા: જેમ naktañcara (રાત્રે ફરનારાં પ્રાણીઓ) માટે જે દિવસ છે, તે બીજાઓ માટે રાત છે. મધુસૂદન વાર્તિકકારનો શ્લોક આપે છે — kākolūka-niśevāyaṃ saṃsāraḥ — કાગડો રાત્રે આંધળો, ઘુવડ દિવસે આંધળું; એકનો દિવસ બીજાની રાત.
આચાર્ય રામાનુજ (વિશિષ્ટાદ્વૈત અર્થઘટન):
- સર્વ પ્રાણીઓની રાત = ātma-viṣayā buddhiḥ — આત્માના વિષયની બુદ્ધિ, જે સાધારણ લોકો માટે પ્રકાશ કરતી નથી. સંયમી તેમાં જાગે છે — ātmānam avalokayan āste — આત્માને જોતો રહે છે.
- જેમાં પ્રાણીઓ જાગે છે = śabdādi-viṣayā buddhiḥ — શબ્દ વગેરે વિષયોની બુદ્ધિ; આત્માને જોનારા મુનિ માટે તે રાત જેવી છે — પ્રકાશ કરતી નથી.
AI-assisted draft translation — under review.