Bhagavad Gita · Sankhya YogaAdhyaay 2, Shloka 69 (2.69)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः
॥ 2.69 ॥
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ
Anuvaad
"Jo sab praaniyon ke liye raat hai, usme sanyami jaagta hai; aur jisme sab praani jaagte hain, woh (tattva) dekhne wale muni ke liye raat hai."
Bhaavaarth
Ulta din, ulti raat. Yeh Gita ke sabse kavyaatmak shlokon mein hai. Ek hi "samay" — do logon ke liye din aur raat ulte hain.
Shankaracharya / Madhusudana (Advaita pathan):
- Sab praaniyon ki raat = paramārtha-tattvam — param satya, jo agyaaniyon ki buddhi ki pahunch se bahar hone ke kaaran unke liye andhere jaisa hai. Sanyami usme jaagta hai — agyaan ki neend se jaaga hua.
- Jisme praani jaagte hain = grāhya-grāhaka-bheda-lakṣaṇā avidyā-niśā — dekhne wale aur dekhi jaane wali vastu ke bhed wali avidya ki raat; praani usme sote hue bhi "jaage" kehlaate hain, svapna-dṛśaḥ — sapna dekhne walon ki tarah. Tattva dekhne wale ke liye woh raat hai.
- Shankaracharya ki upma: jaise naktañcara (raat mein ghoomne wale praani) ke liye jo din hai, woh doosron ke liye raat hai. Madhusudana Vaartikakaar ka shloka dete hain — kākolūka-niśevāyaṃ saṃsāraḥ — kauwa raat mein andha, ullu din mein andha; ek ka din doosre ki raat.
Aacharya Ramanuja (Vishishtadvaita pathan):
- Sab praaniyon ki raat = ātma-viṣayā buddhiḥ — aatma ke vishay ki buddhi, jo saadhaaran logon ke liye prakaash nahin karti. Sanyami usme jaagta hai — ātmānam avalokayan āste — aatma ko dekhta hua rehta hai.
- Jisme praani jaagte hain = śabdādi-viṣayā buddhiḥ — shabd aadi vishayon ki buddhi; aatma ko dekhne wale muni ke liye woh raat jaisi hai — prakaash nahin karti.