भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 69 (2.69)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः
॥ 2.69 ॥
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ
अनुवाद
"जी सर्व प्राण्यांसाठी रात्र आहे, तिच्यात संयमी जागा असतो; आणि ज्यात सर्व प्राणी जागे असतात, ती (तत्त्व) पाहणाऱ्या मुनीसाठी रात्र आहे."
भावार्थ
उलटा दिवस, उलटी रात्र. हा गीतेतील सर्वांत काव्यात्म श्लोकांपैकी एक आहे. एकच "वेळ" — दोन लोकांसाठी दिवस आणि रात्र उलटे.
शंकराचार्य / मधुसूदन (अद्वैत वाचन):
- सर्व प्राण्यांची रात्र = paramārtha-tattvam — परम सत्य, जे अज्ञान्यांच्या बुद्धीच्या आवाक्याबाहेर असल्यामुळे त्यांच्यासाठी अंधारासारखे आहे. संयमी त्यात जागा असतो — अज्ञानाच्या झोपेतून जागा झालेला.
- ज्यात प्राणी जागे असतात = grāhya-grāhaka-bheda-lakṣaṇā avidyā-niśā — पाहणारा आणि पाहिली जाणारी वस्तू यांच्या भेदाची अविद्येची रात्र; प्राणी तिच्यात झोपलेले असूनही "जागे" म्हटले जातात, svapna-dṛśaḥ — स्वप्न पाहणाऱ्यांप्रमाणे. तत्त्व पाहणाऱ्यासाठी ती रात्र आहे.
- शंकराचार्यांची उपमा: जसे naktañcara (रात्री फिरणाऱ्या प्राण्यां)साठी जो दिवस आहे, तो इतरांसाठी रात्र आहे. मधुसूदन वार्तिककारांचा श्लोक देतात — kākolūka-niśevāyaṃ saṃsāraḥ — कावळा रात्री आंधळा, घुबड दिवसा आंधळे; एकाचा दिवस दुसऱ्याची रात्र.
आचार्य रामानुज (विशिष्टाद्वैत वाचन):
- सर्व प्राण्यांची रात्र = ātma-viṣayā buddhiḥ — आत्म्याविषयीची बुद्धी, जी सामान्य लोकांसाठी प्रकाश देत नाही. संयमी तिच्यात जागा असतो — ātmānam avalokayan āste — आत्म्याला पाहत राहतो.
- ज्यात प्राणी जागे असतात = śabdādi-viṣayā buddhiḥ — शब्द इत्यादी विषयांची बुद्धी; आत्म्याला पाहणाऱ्या मुनीसाठी ती रात्रीसारखी आहे — प्रकाश देत नाही.
AI-assisted draft translation — under review.