भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 70 (2.70)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्
तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी
॥ 2.70 ॥
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ
samudramāpaḥ praviśanti yadvat
tadvat kāmā yaṃ praviśanti sarve
sa śāntimāpnoti na kāmakāmī
अनुवाद
"जसे सर्व बाजूंनी पाण्याने भरत राहूनही अचल मर्यादेच्या समुद्रात नद्यांचे पाणी येऊन मिळते (आणि तो आपली मर्यादा सोडत नाही), तसेच ज्या व्यक्तीत सर्व कामना (विषय) येऊन मिळतात (त्याला विचलित न करता), तिला शांती मिळते — कामनांच्या मागे धावणाऱ्याला नव्हे."
भावार्थ
समुद्राची उपमा. हजारो नद्या पावसाळ्यात दुथडी भरून समुद्रात कोसळतात — समुद्र उतू जात नाही. उन्हाळ्यात नद्या आटतात — समुद्र आटत नाही. तो āpūryamāṇa आहे — सदैव भरलेला — आणि acala-pratiṣṭha — आपल्या मर्यादेत अटळ.
शंकराचार्य: पाणी समुद्रात svātma-stham avikriyam eva santam — त्याला विकाररहितच ठेवून — प्रवेश करते; तसेच विषय जवळ असतानाही इच्छा ज्या पुरुषात avikurvantaḥ — विकार न आणता — प्रवेश करतात, ātmany eva pralīyante, na svātma-vaśaṃ kurvanti — आत्म्यातच लीन होतात, त्याला आपल्या ताब्यात घेत नाहीत — तो śāntiṃ mokṣam — शांती, म्हणजे मोक्ष — प्राप्त करतो.
रामानुज — आले तरी, न आले तरी. आचार्य रामानुज: नद्यांच्या पाण्याच्या प्रवेशाने किंवा अप्रवेशाने समुद्रात काही विशेष फरक पडत नाही. तसेच शब्द इत्यादी विषय इंद्रियांसमोर आले किंवा न आले — svātmāvalokana-tṛptyā — आपल्या आत्म्याच्या दर्शनाच्या तृप्तीमुळे जो विकार पावत नाही, तोच शांती मिळवतो.
मधुसूदन: विषय prārabdha-karma-vaśāt — प्रारब्ध कर्मामुळे — avarjanīyatayā — अपरिहार्यपणे येतात, पण त्याच्या चित्ताला विकृत करू शकत नाहीत.
AI-assisted draft translation — under review.