भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 71 (2.71)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति
॥ 2.71 ॥
vihāya kāmān yaḥ sarvān pumāṃścarati niḥspṛhaḥ
nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati
अनुवाद
"जो मनुष्य सर्व कामना सोडून, लालसारहित, ममतारहित आणि अहंकाररहित होऊन वावरतो — त्याला शांती मिळते."
भावार्थ
चार "निर्-": niḥspṛha (लालसा नाही), nirmama (ममता नाही), nirahaṅkāra (अहंकार नाही) — आणि सर्व कामनांचा त्याग.
शंकराचार्य — संन्याशाचे चित्र. yaḥ saṃnyāsī pumān … carati jīvana-mātra-ceṣṭā-śeṣaḥ paryaṭati — जो संन्यासी केवळ जीवननिर्वाहापुरत्या चेष्टेसह वावरतो.
- Niḥspṛha — शरीराच्या केवळ जगण्यातही लालसा नाही.
- Nirmama — शरीरनिर्वाहासाठी जे थोडेसे सामान ठेवावे लागते, त्यातही "हे माझे आहे" असा आग्रह नाही.
- Nirahaṅkāra — vidyāvattvādi-nimittātma-saṃbhāvanā-rahitaḥ — विद्या इत्यादींमुळे स्वतःला मोठे मानण्यापासून रहित. लक्षात घ्या — शंकर विशेषतः विद्येच्या अहंकाराचा उल्लेख करतात.
- Śānti — sarva-saṃsāra-duḥkhoparama-lakṣaṇāṃ nirvāṇākhyām — सर्व सांसारिक दुःखांची समाप्ती, निर्वाण; brahma-bhūto bhavati — ब्रह्मरूप होतो.
आचार्य रामानुज: kāmāḥ = शब्द इत्यादी विषय. जो सर्व विषय सोडून, त्यांत लालसारहित, ममतारहित, आणि anātmani dehe ātmābhimāna-rahitaḥ — शरीरात (जे आत्मा नाही) "मी" असा अभिमान न ठेवता वावरतो — तो आत्म्याला पाहून शांती मिळवतो. रामानुजांसाठी "निरहंकार" याचा मुख्य अर्थ आहे देहात्मभ्रमापासून मुक्ती — 2.11–2.30 मधील उपदेश व्यवहारात उतरणे.
AI-assisted draft translation — under review.