भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 72 (2.72)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति
स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति
॥ 2.72 ॥
eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati
sthitvā'syāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati
अनुवाद
"हे पार्था! ही brāhmī sthiti (ब्रह्मविषयक अवस्था) आहे; ती प्राप्त झाल्यावर मनुष्य पुन्हा मोहात पडत नाही. जीवनाच्या अंतिम काळीसुद्धा तिच्यात स्थित होऊन तो brahma-nirvāṇa (ब्रह्माची परम शांती) प्राप्त करतो."
भावार्थ
"Brāhmī sthiti" — दोन वाचने.
- शंकराचार्य: sarvaṃ karma saṃnyasya brahma-rūpeṇaiva avasthānam — सर्व कर्मे सोडून ब्रह्मरूपातच स्थित राहणे. ब्रह्मनिर्वाण = brahma-nirvṛtiṃ mokṣam — ब्रह्मात परम शांती, मोक्ष. मधुसूदन: gacchaty abhedena — अभेदरूपाने प्राप्त करतो; आणि ज्ञानाने जे अज्ञान नष्ट झाले आहे, त्याचा पुन्हा जन्म संभवत नाही, म्हणून "na vimuhyati".
- आचार्य रामानुज: eṣā nityātma-jñāna-pūrvikā asaṅga-karmaṇi sthitiḥ — नित्य आत्म्याच्या ज्ञानासह, आसक्तिरहित कर्मात स्थिती; brāhmī = brahma-prāpikā — ब्रह्मापर्यंत नेणारी. "Na vimuhyati" = na punaḥ saṃsāram āpnoti — पुन्हा संसारात येत नाही. ब्रह्मनिर्वाण = nirvāṇamayaṃ brahma — आनंदमय ब्रह्म — sukhaikatānam ātmānam — केवळ आनंदस्वरूप आत्म्याला प्राप्त करतो.
म्हणजे शंकरांसाठी ही स्थिती कर्मसंन्यासाची आहे; रामानुजांसाठी असंग कर्माची — दोघेही आपापल्या सिद्धांतांनुसार.
"Antakāle 'pi" — अंतकाळीसुद्धा. शंकराचार्य आणि रामानुज दोघेही हे antye vayasi — जीवनाच्या अंतिम अवस्थेत (वयात) — या अर्थाने घेतात. शंकराचार्य म्हणतात: जेव्हा अंतिम वयातही हिच्यात स्थित झाल्याने ब्रह्मनिर्वाण मिळते, तर kimu vaktavyam — त्या व्यक्तीविषयी काय सांगावे जी ब्रह्मचर्यापासूनच संन्यास घेऊन आयुष्यभर ब्रह्मात स्थित राहते! म्हणजे "api" (सुद्धा) — उशिरा सुरुवात करणेही व्यर्थ नाही.
AI-assisted draft translation — under review.