भगवद्गीता · Karma Yogaअध्याय 3, श्लोक 1 (3.1)
मूळ संस्कृत · अर्जुनः
अर्जुन उवाच
ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन
तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव
॥ 3.1 ॥
jyāyasī cet karmaṇaste matā buddhirjanārdana
tat kiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava
अनुवाद
"अर्जुन म्हणाला: हे जनार्दना! जर आपल्या मते बुद्धी (ज्ञान) कर्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे, तर हे केशवा, आपण मला या घोर कर्मात का गुंतवत आहात?"
भावार्थ
अर्जुनाचा तर्क. दोन गोष्टी त्याला परस्परविरोधी वाटतात: (1) बुद्धी कर्मापेक्षा श्रेष्ठ (2.49), आणि (2) "युद्ध कर" (2.18, 2.37). "घोर" हा शब्द लक्ष देण्याजोगा आहे — शंकराचार्य: ghore krūre hiṃsā-lakṣaṇe — क्रूर, हिंसारूप कर्म. अर्जुन अजूनही आपल्या बांधवांना मारण्याच्या भीतीतून बाहेर आलेला नाही.
शंकराचार्य — समुच्चयाचे खंडन. शंकराचार्य या श्लोकावर विस्ताराने सांगतात: जर कृष्णाने ज्ञान आणि कर्म यांना एकत्रितपणे एकच साधन (समुच्चय) म्हणून सांगितले असते, तर अर्जुनाचे "बुद्धी कर्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे" असे म्हणणेच असंगत ठरले असते — जी गोष्ट (कर्म) त्या साधनाचाच भाग आहे, तिच्यापासून बुद्धीला "वेगळी आणि श्रेष्ठ" कसे म्हणता येईल? म्हणून, शंकरांच्या मते, अर्जुनाने बरोबर समजले आहे की ज्ञान आणि कर्म वेगळे आहेत, आणि बुद्धी श्रेष्ठ आहे.
आचार्य रामानुज — अर्जुनाचा खरा गोंधळ. रामानुजांच्या मते अर्जुनाचा तर्क असा आहे: आपण सांगितले की आत्मदर्शनाचे साधन ज्ञाननिष्ठा आहे, जी सर्व इंद्रियांचा विषयव्यापार थांबल्याने बनते. मग मला सर्व कर्मे सोडायला लावून ज्ञाननिष्ठेत का लावत नाही — सर्व इंद्रियांच्या व्यापाराने भरलेल्या, आत्मदर्शनाला विरोधी अशा कर्मात का?
AI-assisted draft translation — under review.