अध्याय 3कर्मयोगःKarma Yoga

अर्जुनाचा गोंधळ (3.1–3.2). जर बुद्धी (ज्ञान) कर्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे, तर कृष्ण त्याला घोर युद्धात का गुंतवत आहेत? "आपल्या मिश्र वचनांनी माझी बुद्धी भ्रमात पडली आहे — एक निश्चित गोष्ट सांगा."

कर्मापासून पळणे शक्य नाही (3.3–3.8). दोन निष्ठा आहेत — सांख्यांची ज्ञानयोगाने, योग्यांची कर्मयोगाने (3.3). कर्म सुरूच न केल्याने नैष्कर्म्य मिळत नाही, आणि केवळ संन्यासाने सिद्धी मिळत नाही (3.4). कोणीही एक क्षणभरसुद्धा कर्म केल्याशिवाय राहू शकत नाही — प्रकृतीचे गुण कर्म करवून घेतात (3.5). बाहेरून इंद्रिये रोखून मनाने विषयांचे चिंतन करणे हा मिथ्याचार आहे (3.6); मनाने इंद्रियांना सांभाळून, अनासक्त होऊन कर्मयोग करणारा श्रेष्ठ आहे (3.7). म्हणून नियत कर्म कर; कर्म अकर्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे (3.8).

यज्ञ (3.9–3.16). यज्ञासाठी केलेले कर्म बांधत नाही; आसक्ती सोडून त्यासाठीच कर्म कर (3.9). प्रजापतीने यज्ञासह प्रजा निर्माण केली (3.10); देव आणि मनुष्य एकमेकांचे पोषण करतात (3.11); जो परत न देता भोगतो, तो चोर आहे (3.12); यज्ञशेष खाणारे मुक्त होतात, स्वतःसाठी शिजवणारे पाप खातात (3.13). अन्न → प्राणी, पाऊस → अन्न, यज्ञ → पाऊस, कर्म → यज्ञ (3.14); कर्माचे मूळ आणि त्यापुढे (3.15). जो हे चक्र चालवत नाही, तो व्यर्थ जगतो (3.16).

ज्ञानी आणि लोकसंग्रह (3.17–3.29). आत्म्यात रमणाऱ्याला कोणतेही कर्तव्य उरत नाही (3.17–3.18) — पण तू आसक्ती सोडून कर्तव्य कर (3.19). जनक आदींनी कर्मानेच सिद्धी मिळवली; लोकसंग्रहासाठी कर्म कर (3.20). श्रेष्ठ जे करतो, लोक तेच करतात (3.21). कृष्णाचे स्वतःचे उदाहरण: मला काहीही मिळवायचे नाही, तरीही मी कर्म करतो — नाहीतर लोक भरकटतील, लोक विस्कळीत होईल (3.22–3.24). ज्ञान्यानेही आसक्तीशिवाय, लोकसंग्रहासाठी तसेच कर्म करावे (3.25), आणि अज्ञान्यांची बुद्धी भरकटवू नये (3.26). सर्व कर्मे प्रकृतीचे गुण करतात, अहंकार "मी कर्ता" असे मानतो (3.27); तत्त्वज्ञ जाणतो — गुण गुणांमध्ये वावरतात (3.28); त्याने अर्धवट ज्ञान्यांना विचलित करू नये (3.29).

समर्पण आणि स्वधर्म (3.30–3.35). सर्व कर्मे मला अर्पण करून, आशा आणि ममता सोडून, संतापरहित होऊन युद्ध कर (3.30). श्रद्धेने आणि अनसूयेने हे मत मानणारे मुक्त होतात; दोष शोधणारे भरकटतात (3.31–3.32). सर्वजण आपल्या प्रकृतीनुसार चालतात — निग्रह काय करणार (3.33)? प्रत्येक इंद्रियविषयात राग-द्वेष असतात; त्यांच्या आहारी जाऊ नकोस (3.34). आपला धर्म, उणिवांसहही, परक्या धर्मापेक्षा चांगला (3.35).

काम — शत्रू (3.36–3.43). अर्जुन: मनुष्य इच्छा नसतानाही पाप का करतो (3.36)? कृष्ण: हा काम आहे, हाच क्रोध — रजोगुणातून उत्पन्न, कधीही न भरणारा, शत्रू (3.37). जसा धुराने अग्नी, धुळीने आरसा, वेष्टनाने गर्भ — तसे कामाने ज्ञान झाकलेले आहे (3.38–3.39). इंद्रिये, मन, बुद्धी ही त्याची ठिकाणे (3.40). आधी इंद्रियांना वश करून त्याला मार (3.41). इंद्रियांपेक्षा मन, मनापेक्षा बुद्धी, आणि बुद्धीच्याही पलीकडे "तो" (3.42). बुद्धीच्या पलीकडच्याला जाणून, स्वतःला सावरून, या दुर्जय शत्रूला मार (3.43).