भगवद्गीता · Karma Yogaअध्याय 3, श्लोक 5 (3.5)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः
॥ 3.5 ॥
na hi kaścit kṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt
kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ
अनुवाद
"कारण कोणीही कधीही एक क्षणभरसुद्धा कर्म केल्याशिवाय राहू शकत नाही; प्रकृतीतून उत्पन्न झालेले गुण प्रत्येकाकडून, विवश करून, कर्म करवून घेतात."
भावार्थ
"Avaśaḥ" — विवश. व्यक्ती इच्छेने नव्हे, स्वभावाच्या दबावाने कर्म करते. Guṇa — प्रकृतीचे तीन गुण — गीतेचा एक केंद्रीय विचार, ज्याचा पुढे (3.27–3.29, अध्याय 14) विस्तार होईल.
शंकराचार्य — "ajñaḥ" (अज्ञानी) जोडणे. शंकर म्हणतात की येथे ajña iti vākya-śeṣaḥ — "अज्ञानी" हा शब्द समजून घ्यावा: प्रत्येक अज्ञानी प्राणी गुणांमुळे विवश होऊन कर्म करतो. कारण पुढे (14.23) ज्ञान्याला guṇair yo na vicālyate — गुणांनी विचलित न होणारा असे म्हटले जाईल. म्हणून शंकरांच्या मते ajñānām eva hi karma-yogaḥ, na jñāninām — कर्मयोग अज्ञान्यांसाठी आहे, ज्ञान्यांसाठी नाही.
आचार्य रामानुज — निश्चय करूनही. Na kiñcit karomi iti vyavasitaḥ api — "मी काहीच करणार नाही" असे ठरवणाराही, prāktana-karmānuguṇaṃ pravṛddhaiḥ guṇaiḥ — मागील कर्मांनुसार वाढलेल्या गुणांमुळे विवश होऊन कर्म करतो. म्हणून आधी कर्मयोगाने जुनी पापे नष्ट कर आणि गुणांना वश कर; मग निर्मळ अंतःकरणाने ज्ञानयोग शक्य आहे. नाहीतर (3.6) — व्यक्ती mithyācāra बनते.
AI-assisted draft translation — under review.