ભગવદ્ ગીતા · Karma Yogaઅધ્યાય 3, શ્લોક 5 (3.5)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
ન હિ કશ્ચિત્ ક્ષણમપિ જાતુ તિષ્ઠત્યકર્મકૃત્
કાર્યતે હ્યવશઃ કર્મ સર્વઃ પ્રકૃતિજૈર્ગુણૈઃ
॥ 3.5 ॥
na hi kaścit kṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt
kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ
અનુવાદ
"કારણ કે કોઈ પણ ક્યારેય એક ક્ષણ પણ કર્મ કર્યા વિના રહી શકતું નથી; પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન ગુણો દરેક પાસે, વિવશ કરીને, કર્મ કરાવે છે."
ભાવાર્થ
"Avaśaḥ" — વિવશ. વ્યક્તિ ઇચ્છાથી નહીં, સ્વભાવના દબાણથી કર્મ કરે છે. Guṇa — પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો — ગીતાનો એક કેન્દ્રીય વિચાર, જે આગળ (3.27–3.29, અધ્યાય 14) વિસ્તાર પામશે.
શંકરાચાર્ય — "ajñaḥ" (અજ્ઞાની) ઉમેરવું. શંકર કહે છે કે અહીં ajña iti vākya-śeṣaḥ — "અજ્ઞાની" શબ્દ સમજી લેવો જોઈએ: દરેક અજ્ઞાની પ્રાણી ગુણો દ્વારા વિવશ થઈને કર્મ કરે છે. કારણ કે આગળ (14.23) જ્ઞાનીને guṇair yo na vicālyate — ગુણોથી વિચલિત ન થનારો કહેવામાં આવશે. તેથી શંકર મુજબ ajñānām eva hi karma-yogaḥ, na jñāninām — કર્મયોગ અજ્ઞાનીઓ માટે છે, જ્ઞાનીઓ માટે નહીં.
આચાર્ય રામાનુજ — ઇરાદા છતાં. Na kiñcit karomi iti vyavasitaḥ api — "હું કંઈ નહીં કરું" એમ નક્કી કરી લેનાર પણ, prāktana-karmānuguṇaṃ pravṛddhaiḥ guṇaiḥ — પાછલાં કર્મો પ્રમાણે વધેલા ગુણોથી વિવશ થઈને કર્મ કરે છે. તેથી પહેલાં કર્મયોગથી જૂનાં પાપ નષ્ટ કરો અને ગુણોને વશમાં કરો; ત્યારે નિર્મળ અંતઃકરણથી જ્ઞાનયોગ શક્ય છે. નહીં તો (3.6) — વ્યક્તિ mithyācāra બની જાય છે.
AI-assisted draft translation — under review.