ભગવદ્ ગીતા · Karma Yogaઅધ્યાય 3, શ્લોક 6 (3.6)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
કર્મેન્દ્રિયાણિ સંયમ્ય ય આસ્તે મનસા સ્મરન્
ઇન્દ્રિયાર્થાન્ વિમૂઢાત્મા મિથ્યાચારઃ સ ઉચ્યતે
॥ 3.6 ॥
karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran
indriyārthān vimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate
અનુવાદ
"જે કર્મેન્દ્રિયોને રોકીને બેઠો રહે છે, પણ મનથી ઇન્દ્રિયોના વિષયોનું ચિંતન કરતો રહે છે, તે મૂઢબુદ્ધિ મિથ્યાચારી (દંભી) કહેવાય છે."
ભાવાર્થ
બહાર અને અંદરનો તફાવત. હાથ-પગ અટકેલા છે, આંખો બંધ છે — પણ મન ભોગોની યાદોમાં ભટકી રહ્યું છે. આ 2.59ની યાદ અપાવે છે: વિષયો હટી જાય છે, પણ રસ બાકી રહે છે.
શંકરાચાર્ય: mithyācāraḥ mṛṣācāraḥ pāpācāraḥ — ખોટું આચરણ, પાપનું આચરણ. Vimūḍhātmā = vimūḍhāntaḥkaraṇaḥ — મૂઢ અંતઃકરણવાળો.
આચાર્ય રામાનુજ — ઇરાદો એક, આચરણ બીજું. જેનાં પાપ નષ્ટ થયાં નથી, જેણે બહારની અને અંદરની ઇન્દ્રિયોને જીતી નથી, એવી વ્યક્તિ આત્મજ્ઞાન માટે નીકળે છે, પણ વિષયો તરફ ઝૂકેલું મન આત્માથી વિમુખ હોય છે — તે વિષયોને જ યાદ કરતો રહે છે. Anyathā saṅkalpya anyathā carati — વિચારે કંઈક છે, કરે કંઈક — આ જ મિથ્યાચાર. અને આવો ātma-jñānāya udyuktaḥ viparītaḥ vinaṣṭo bhavati — આત્મજ્ઞાન માટે ઊઠીને પણ ઊલટો, નષ્ટ થઈ જાય છે.
AI-assisted draft translation — under review.