અધ્યાય 3કર્મયોગઃKarma Yoga

અર્જુનની મૂંઝવણ (3.1–3.2). જો બુદ્ધિ (જ્ઞાન) કર્મ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, તો કૃષ્ણ તેમને ઘોર યુદ્ધમાં શા માટે જોડી રહ્યા છે? "આપનાં મિશ્ર વચનોથી મારી બુદ્ધિ ભ્રમમાં છે — એક નિશ્ચિત વાત કહો."

કર્મથી ભાગવું શક્ય નથી (3.3–3.8). બે નિષ્ઠાઓ છે — સાંખ્યોની જ્ઞાનયોગથી, યોગીઓની કર્મયોગથી (3.3). કર્મ શરૂ ન કરવાથી નૈષ્કર્મ્ય મળતું નથી, કે માત્ર સંન્યાસથી સિદ્ધિ મળતી નથી (3.4). કોઈ એક ક્ષણ પણ કર્મ વિના રહી શકતું નથી — પ્રકૃતિના ગુણો કર્મ કરાવે છે (3.5). બહારથી ઇન્દ્રિયોને રોકીને મનથી વિષયોનું ચિંતન કરવું એ મિથ્યાચાર છે (3.6); મનથી ઇન્દ્રિયોને સંભાળીને, અનાસક્ત થઈને કર્મયોગ કરનાર શ્રેષ્ઠ છે (3.7). તેથી નિયત કર્મ કરો; કર્મ અકર્મ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે (3.8).

યજ્ઞ (3.9–3.16). યજ્ઞ માટે કરેલું કર્મ બાંધતું નથી; આસક્તિ છોડીને તેના માટે જ કર્મ કરો (3.9). પ્રજાપતિએ યજ્ઞની સાથે પ્રજાને રચી (3.10); દેવો અને મનુષ્યો એકબીજાનું પોષણ કરે છે (3.11); જે પાછું આપ્યા વિના ભોગવે છે, તે ચોર છે (3.12); યજ્ઞશેષ ખાનારા મુક્ત થાય છે, પોતાના માટે રાંધનારા પાપ ખાય છે (3.13). અન્ન → પ્રાણી, વર્ષા → અન્ન, યજ્ઞ → વર્ષા, કર્મ → યજ્ઞ (3.14); કર્મનું મૂળ અને તેનાથી આગળ (3.15). જે આ ચક્ર ચલાવતો નથી, તે વ્યર્થ જીવે છે (3.16).

જ્ઞાની અને લોકસંગ્રહ (3.17–3.29). આત્મામાં રમણ કરનારનું કોઈ કર્તવ્ય નથી (3.17–3.18) — પણ તમે આસક્તિ છોડીને કર્તવ્ય કરો (3.19). જનક વગેરેએ કર્મથી સિદ્ધિ મેળવી; લોકસંગ્રહ માટે કર્મ કરો (3.20). શ્રેષ્ઠ જે કરે છે, લોકો તે જ કરે છે (3.21). કૃષ્ણનું પોતાનું ઉદાહરણ: મારે કંઈ મેળવવાનું નથી, છતાં હું કર્મ કરું છું — નહીં તો લોકો ભટકી જશે, લોક વિખેરાઈ જશે (3.22–3.24). જ્ઞાની પણ, આસક્તિ વિના, લોકસંગ્રહ માટે એ જ રીતે કર્મ કરે (3.25), અને અજ્ઞાનીઓની બુદ્ધિને ભટકાવે નહીં (3.26). બધાં કર્મ પ્રકૃતિના ગુણો કરે છે, અહંકાર "હું કર્તા છું" એમ માને છે (3.27); તત્ત્વજ્ઞ જાણે છે — ગુણો ગુણોમાં વર્તે છે (3.28); તે અધૂરા જ્ઞાનીઓને વિચલિત ન કરે (3.29).

સમર્પણ અને સ્વધર્મ (3.30–3.35). બધાં કર્મ મારામાં અર્પણ કરીને, આશા અને મમતા છોડીને, સંતાપ વિના યુદ્ધ કરો (3.30). શ્રદ્ધા અને અનસૂયાથી આ મતને માનનારા મુક્ત થાય છે; દોષ શોધનારા ભટકે છે (3.31–3.32). બધા પોતાની પ્રકૃતિ પ્રમાણે ચાલે છે — નિગ્રહ શું કરશે (3.33)? દરેક ઇન્દ્રિય-વિષયમાં રાગ-દ્વેષ છે; તેમના વશમાં ન આવો (3.34). પોતાનો ધર્મ, ખામીઓ સાથે પણ, પારકા કરતાં સારો છે (3.35).

કામ — શત્રુ (3.36–3.43). અર્જુન: મનુષ્ય ન ઇચ્છવા છતાં પાપ શા માટે કરે છે (3.36)? કૃષ્ણ: આ કામ છે, આ જ ક્રોધ — રજોગુણમાંથી ઉત્પન્ન, ક્યારેય ન ધરાતો, શત્રુ (3.37). જેમ ધુમાડાથી અગ્નિ, ધૂળથી દર્પણ, ઓરથી ગર્ભ — તેમ કામથી જ્ઞાન ઢંકાયેલું છે (3.38–3.39). ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ તેનાં રહેઠાણ છે (3.40). પહેલાં ઇન્દ્રિયોને વશમાં કરીને તેને મારો (3.41). ઇન્દ્રિયોથી મન, મનથી બુદ્ધિ, અને બુદ્ધિથી પણ પર "તે" (3.42). બુદ્ધિથી પરને જાણીને, પોતાની જાતને સ્થિર કરીને, આ દુર્જય શત્રુને મારો (3.43).