અધ્યાય 4જ્ઞાનકર્મસન્ન્યાસયોગઃJnana Karma Sannyasa Yoga

યોગની પરંપરા (4.1–4.3). કૃષ્ણ કહે છે કે તેમણે આ અવિનાશી યોગ વિવસ્વાનને આપ્યો, વિવસ્વાને મનુને, મનુએ ઇક્ષ્વાકુને; રાજર્ષિઓ તેને જાણતા હતા, પણ લાંબા સમયમાં તે લુપ્ત થઈ ગયો. એ જ પુરાતન યોગ હવે અર્જુનને — કારણ કે તેઓ ભક્ત અને સખા છે.

અવતાર (4.4–4.10). અર્જુન પૂછે છે — આપનો જન્મ તો હમણાં થયો (4.4). કૃષ્ણ: મારા અને તમારા અનેક જન્મો થયા, હું બધા જાણું છું (4.5); અજન્મા અને ઈશ્વર હોવા છતાં હું મારી પ્રકૃતિને અધીન કરીને, મારી માયાથી પ્રગટ થાઉં છું (4.6); જ્યારે-જ્યારે ધર્મની ગ્લાનિ થાય છે (4.7), સાધુઓની રક્ષા, દુષ્કર્મીઓના વિનાશ અને ધર્મની સ્થાપના માટે (4.8). જે મારા દિવ્ય જન્મ-કર્મને તત્ત્વથી જાણે છે, તે પુનર્જન્મ પામતો નથી (4.9); અનેક લોકો જ્ઞાન-તપથી પવિત્ર થઈને મારા ભાવને પ્રાપ્ત થયા (4.10).

ભગવાનની નિષ્પક્ષતા અને કર્મ (4.11–4.15). જે જેવી રીતે શરણ લે છે, તેને તેવો ઉત્તર (4.11); લોકો જલદી ફળ માટે દેવોને પૂજે છે (4.12); ચાતુર્વર્ણ્ય ગુણ-કર્મના વિભાગથી — અને હું તેનો કર્તા હોવા છતાં અકર્તા (4.13); મને કર્મ લેપાતાં નથી, ન ફળની લાલસા — આવું જાણનાર પણ બંધાતો નથી (4.14); તેથી પૂર્વજોની જેમ તમે પણ કર્મ કરો (4.15).

કર્મ, અકર્મ, વિકર્મ (4.16–4.23). કર્મ શું, અકર્મ શું — વિદ્વાનો પણ ગૂંચવાયેલા છે (4.16); કર્મની ગતિ ગહન છે (4.17); જે કર્મમાં અકર્મ અને અકર્મમાં કર્મ જુએ છે, તે બુદ્ધિમાન છે (4.18). કામના-સંકલ્પ-રહિત, જ્ઞાન-અગ્નિથી બળેલાં કર્મોવાળો પંડિત (4.19); ફળ-આસક્તિ છોડીને, નિત્યતૃપ્ત, નિરાશ્રય — કર્મમાં લાગેલો પણ કંઈ કરતો નથી (4.20); આશા અને સંગ્રહ છોડીને શરીર-કર્મ કરનાર પાપ પામતો નથી (4.21); જે મળ્યું તેમાં સંતુષ્ટ, દ્વંદ્વથી પર, ઈર્ષ્યા-રહિત, સિદ્ધિ-અસિદ્ધિમાં સમ (4.22); આવા યજ્ઞભાવવાળાનું કર્મ વિલીન થઈ જાય છે (4.23).

યજ્ઞનાં રૂપો (4.24–4.32). Brahmārpaṇam — અર્પણ, હવિ, અગ્નિ, કર્તા બધું બ્રહ્મ (4.24). દૈવ યજ્ઞ અને બ્રહ્મ-અગ્નિમાં આહુતિ (4.25); ઇન્દ્રિયોની સંયમ-અગ્નિમાં, વિષયોની ઇન્દ્રિય-અગ્નિમાં (4.26); પ્રાણ અને ઇન્દ્રિય-કર્મોની આત્મસંયમની અગ્નિમાં (4.27); દ્રવ્ય, તપ, યોગ, સ્વાધ્યાય, જ્ઞાનના યજ્ઞો (4.28); પ્રાણાયામ (4.29–4.30). યજ્ઞશેષ અમૃતથી બ્રહ્મ; યજ્ઞહીન માટે આ લોક પણ નથી (4.31). આ બધા કર્મમાંથી ઉત્પન્ન — એમ જાણીને મુક્તિ (4.32).

જ્ઞાન (4.33–4.42). દ્રવ્યયજ્ઞ કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ; બધાં કર્મ જ્ઞાનમાં પૂર્ણ થાય છે (4.33). પ્રણિપાત, પ્રશ્ન અને સેવાથી તત્ત્વદર્શી જ્ઞાનીઓ પાસેથી જ્ઞાન લો (4.34); તેનાથી મોહ નહીં, અને બધાં પ્રાણીઓને પોતાનામાં અને મારામાં જોશો (4.35). મોટામાં મોટો પાપી પણ જ્ઞાનની નાવથી પાર (4.36); જ્ઞાનનો અગ્નિ બધાં કર્મ ભસ્મ કરે છે (4.37); જ્ઞાન જેવું પવિત્ર કંઈ નથી (4.38). શ્રદ્ધા, લગન અને સંયમથી જ્ઞાન, અને તેનાથી પરમ શાંતિ (4.39); અજ્ઞાની, શ્રદ્ધાહીન અને સંશયગ્રસ્ત પડે છે (4.40). યોગથી કર્મ-સંન્યાસ, જ્ઞાનથી કપાયેલા સંશય — તેને કર્મ બાંધતાં નથી (4.41). તેથી જ્ઞાનની તલવારથી સંશય કાપો, યોગમાં સ્થિત થાઓ — uttiṣṭha! (4.42)