ભગવદ્ ગીતા · Jnana Karma Sannyasa Yogaઅધ્યાય 4, શ્લોક 13 (4.13)

શ્લોકના બે ભાગ. (1) ચાતુર્વર્ણ્યની રચના — ગુણ અને કર્મના વિભાગથી; (2) ભગવાન કર્તા હોવા છતાં અકર્તા.

પરંપરાગત ટીકાઓ — જેમ લખાઈ છે તેમ:

• શંકરાચાર્ય: ચાર વર્ણો ઈશ્વરે રચ્યા — પુરુષસૂક્ત (brāhmaṇo 'sya mukham āsīt) મુજબ. ગુણ-વિભાગ: સત્ત્વ-પ્રધાન બ્રાહ્મણ (શમ, દમ, તપ વગેરે કર્મ), સત્ત્વ-ગૌણ રજસ્-પ્રધાન ક્ષત્રિય (શૌર્ય, તેજ), તમસ્-ગૌણ રજસ્-પ્રધાન વૈશ્ય (ખેતી વગેરે), રજસ્-ગૌણ તમસ્-પ્રધાન શૂદ્ર (śuśrūṣaiva karma — કેવળ સેવા). પછી મુખ્ય પ્રશ્ન: શું આ સૃષ્ટિકર્મથી ભગવાન બંધાય છે? ઉત્તર: māyā-saṃvyavahāreṇa — માયાના વ્યવહારમાં કર્તા હોવા છતાં paramārthataḥ akartāram — પરમાર્થમાં અકર્તા.
• મધુસૂદન સરસ્વતી: એ જ પ્રકારનો ગુણ-વર્ણ વિભાગ; અને કહે છે કે śarīrārambhaka-guṇa-vaiṣamyād api na sarve samāna-svabhāvāḥ — શરીર બનાવનારા ગુણોની અસમાનતાથી બધા સમાન સ્વભાવના નથી હોતા.
• મધ્વ: ગુણ-વિભાગ એ જ ક્રમે, અને કર્મ-વિભાગ 18.42થી આગળ બતાવશે.
• આચાર્ય રામાનુજ: એક વ્યાપક અર્થઘટન — cāturvarṇya-pramukhaṃ brahmādi-stamba-paryantaṃ kṛtsnaṃ jagat — ચાર વર્ણ જેનાં મુખ્ય ઉદાહરણ છે, એવું બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણખલા સુધી સમગ્ર જગત, સત્ત્વ વગેરે ગુણો અને તેને અનુરૂપ કર્મોના વિભાગથી મેં રચ્યું — અને હું જ તેની રક્ષા અને સંહાર કરું છું. તેનો કર્તા હોવા છતાં મને અકર્તા જાણો (કેવી રીતે — 4.14).

પ્રામાણિક નિષ્કર્ષ: શાસ્ત્રીય ટીકાકારો પોતાના સમયની સામાજિક વ્યવસ્થા (જે વ્યવહારમાં જન્મ સાથે જોડાયેલી હતી)ને આ શ્લોક સાથે જોડે છે, અને શૂદ્ર માટે "સેવા"નું કર્મ લખે છે. આ તેમનો ઉલ્લેખ છે — આ પુસ્તકનું સમર્થન નથી.