અધ્યાય 5કર્મસન્ન્યાસયોગઃKarma Sannyasa Yoga

અર્જુનનો પ્રશ્ન અને ઉત્તર (5.1–5.6). અર્જુન પૂછે છે — આપ કર્મ-સંન્યાસની પણ પ્રશંસા કરો છો અને યોગની પણ; આ બંનેમાં જે નિશ્ચિત રૂપે શ્રેષ્ઠ હોય, તે એક કહો (5.1). કૃષ્ણ: બંને કલ્યાણ આપે છે, પરંતુ કર્મ-યોગ કર્મ-સંન્યાસથી વિશેષ છે (5.2). જે ન દ્વેષ કરે છે, ન કામના, તે નિત્ય-સંન્યાસી છે (5.3). સાંખ્ય અને યોગને અલગ બાળકો (અણસમજુ) કહે છે, પંડિતો નહીં (5.4–5.5). યોગ વિના સંન્યાસ કઠિન છે; યોગ-યુક્ત મુનિ જલદી બ્રહ્મને પામે છે (5.6).

કર્મ કરતાં છતાં અલિપ્ત (5.7–5.13). યોગ-યુક્ત, વિશુદ્ધ-આત્મા, સર્વ પ્રાણીઓના આત્માને પોતાનો આત્મા જાણનાર કર્મ કરતો હોવા છતાં લેપાતો નથી (5.7). તત્ત્વવિત્ — "હું કંઈ જ કરતો નથી" — જોતાં, સાંભળતાં, શ્વાસ લેતાં, ઇન્દ્રિયો વિષયોમાં વર્તી રહી છે (5.8–5.9). બ્રહ્મમાં અર્પિત કર્મ કમળના પાનની જેમ (5.10); યોગી આત્મ-શુદ્ધિ માટે (5.11); યુક્ત નૈષ્ઠિકી શાંતિ પામે છે, અયુક્ત કામનાથી બંધાય છે (5.12). મનથી સર્વ કર્મો છોડીને દેહી નવ દ્વારવાળા નગરમાં સુખપૂર્વક રહે છે (5.13).

કર્તૃત્વ અને અજ્ઞાન (5.14–5.17). પ્રભુ કર્તાપણું, કર્મ કે ફળ-સંયોગ રચતા નથી — સ્વભાવ ચલાવે છે (5.14); વિભુ કોઈનું પાપ-પુણ્ય લેતા નથી; જ્ઞાન અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલું છે (5.15); જેમનું અજ્ઞાન મટ્યું, તેમનું જ્ઞાન સૂર્યની જેમ પરમને દેખાડે છે (5.16); તદ્-બુદ્ધિ, તદ્-આત્મા, તન્-નિષ્ઠા, તત્-પરાયણ — અપુનરાવૃત્તિ (5.17).

સમ-દર્શન (5.18–5.20). વિદ્યા-વિનયવાળા બ્રાહ્મણ, ગાય, હાથી, કૂતરા અને શ્વપાકમાં પંડિતો સમ જુએ છે (5.18); જેમનું મન સમતામાં છે, તેમણે અહીં જ સંસાર જીત્યો — નિર્દોષ સમ બ્રહ્મ (5.19); પ્રિય-અપ્રિયમાં સ્થિર બ્રહ્મવિત્ (5.20).

અંદરનું સુખ (5.21–5.26). બાહ્ય સ્પર્શમાં અનાસક્ત અંદર અક્ષય સુખ પામે છે (5.21); સ્પર્શ-જન્ય ભોગો દુઃખ-યોનિ, આદિ-અંતવાળા (5.22); મૃત્યુ સુધી કામ-ક્રોધનો વેગ સહન કરનાર યુક્ત અને સુખી (5.23); અંતઃ-સુખ, અંતર્-આરામ, અંતર્-જ્યોતિ — બ્રહ્મ-નિર્વાણ (5.24); સર્વ-ભૂત-હિતમાં રત ઋષિઓ (5.25); કામ-ક્રોધ-મુક્ત યતિઓ માટે બ્રહ્મ-નિર્વાણ ચારે તરફ (5.26).

ધ્યાનનું સૂત્ર અને અંત (5.27–5.29). વિષયો બહાર, દૃષ્ટિ ભ્રમરોની વચ્ચે, પ્રાણ-અપાન સમ — ઇચ્છા-ભય-ક્રોધથી મુક્ત મુનિ સદા મુક્ત (5.27–5.28). મને યજ્ઞ-તપનો ભોક્તા, સર્વ લોકોનો મહેશ્વર અને સર્વ પ્રાણીઓનો સુહૃદ જાણીને શાંતિ (5.29).