અધ્યાય 6આત્મસંયમયોગઃDhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)

સાચો સંન્યાસી અને યોગની સીડી (6.1–6.4). જે ફળનો આશરો લીધા વિના કર્તવ્ય કરે છે, તે જ સંન્યાસી અને યોગી છે — ફક્ત અગ્નિ કે કર્મ છોડનાર નહીં (6.1). સંકલ્પ છોડ્યા વિના કોઈ યોગી નથી (6.2). ચઢનાર માટે કર્મ સાધન, ચઢી ચૂકેલા માટે શાંતિ (6.3). જ્યારે ન વિષયોમાં, ન કર્મોમાં ચીટકણ રહે — ત્યારે યોગારૂઢ (6.4).

મન — મિત્ર અને શત્રુ (6.5–6.9). પોતાનો ઉદ્ધાર પોતે કરો, પોતાને નીચે ન પાડો; પોતે જ પોતાના મિત્ર, પોતે જ શત્રુ (6.5–6.6). જિતાત્મા ઠંડી-ગરમી, સુખ-દુઃખ, માન-અપમાનમાં સમ (6.7); જ્ઞાન-વિજ્ઞાનથી તૃપ્ત, માટી-પથ્થર-સોનું એક (6.8); મિત્ર-શત્રુ, સાધુ-પાપી સર્વમાં સમ-બુદ્ધિ (6.9).

ધ્યાનની વિધિ (6.10–6.17). એકાંત, એકલા, તૃષ્ણા અને સંગ્રહ-રહિત (6.10); શુદ્ધ જગ્યા, સ્થિર આસન, ન ઊંચું ન નીચું (6.11); એકાગ્ર મનથી આત્મ-શુદ્ધિ માટે (6.12); સીધું શરીર, કોમળ દૃષ્ટિ (6.13); પ્રશાંત, નિર્ભય, સંયમિત — મારામાં ચિત્ત (6.14); નિર્વાણ-પરમ શાંતિ (6.15). ન બહુ ખાવું, ન ભૂખ્યા રહેવું; ન બહુ સૂવું, ન જાગવું (6.16); સંતુલિત આહાર-વિહાર, કર્મ, ઊંઘ — યોગ દુઃખ-નાશક (6.17).

યોગનો અનુભવ (6.18–6.28). ચિત્ત આત્મામાં ટકે — ત્યારે યુક્ત (6.18); પવન-રહિત દીવો (6.19); મન શાંત, આત્મામાં સંતોષ (6.20); ઇન્દ્રિયાતીત સુખ (6.21); તેનાથી મોટો લાભ નથી, ભારે દુઃખ પણ હલાવતું નથી (6.22); duḥkha-saṃyoga-viyoga જ યોગ — નિશ્ચય અને કંટાળ્યા વિનાના મનથી (6.23). કલ્પના-જનિત કામના છોડો (6.24); ધીમે-ધીમે, ધીરજથી (6.25); મન જ્યાં ભાગે, ત્યાંથી પાછું વાળો (6.26); શાંત મનને ઉત્તમ સુખ (6.27); સહેલાઈથી બ્રહ્મ-સંસ્પર્શ સુખ (6.28).

સર્વમાં આત્મા, સર્વમાં ભગવાન (6.29–6.32). સર્વમાં આત્મા, આત્મામાં સર્વ (6.29); જે મને સર્વમાં જુએ, તેના માટે હું ઓઝલ નથી (6.30); કોઈ પણ સ્થિતિમાં મારામાં (6.31); જે સૌનું સુખ-દુઃખ પોતાના જેવું જુએ — પરમ યોગી (6.32).

અર્જુનના બે પ્રશ્નો (6.33–6.45). "મન પવન જેવું ચંચળ છે" (6.33–6.34) → "અભ્યાસ અને વૈરાગ્યથી વશમાં આવે છે" (6.35–6.36). "જે વચ્ચે ભટકી જાય, તેનું શું?" (6.37–6.39) → "ભલાઈ કરનાર ક્યારેય દુર્ગતિ પામતો નથી" (6.40); પુણ્ય-લોક અને સારું ઘર કે યોગીઓનું કુળ (6.41–6.42); જૂની બુદ્ધિ જાગે છે (6.43); જૂનો અભ્યાસ ખેંચી લે છે (6.44); અનેક જન્મોમાં સિદ્ધ થઈને પરમ ગતિ (6.45).

નિષ્કર્ષ (6.46–6.47). યોગી તપસ્વી, જ્ઞાની અને કર્મી કરતાં શ્રેષ્ઠ — "યોગી બન" (6.46). અને સર્વ યોગીઓમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ — જે શ્રદ્ધાથી, મારામાં લાગેલા મનથી મને ભજે છે (6.47).