ભગવદ્ ગીતા · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)અધ્યાય 6, શ્લોક 9 (6.9)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
સુહૃન્મિત્રાર્યુદાસીનમધ્યસ્થદ્વેષ્યબન્ધુષુ
સાધુષ્વપિ ચ પાપેષુ સમબુદ્ધિર્વિશિષ્યતે
॥ 6.9 ॥
suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu
sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate
અનુવાદ
"સુહૃદ, મિત્ર, શત્રુ, ઉદાસીન, મધ્યસ્થ, દ્વેષ્ય અને બંધુમાં — અને સાધુઓમાં પણ, પાપીઓમાં પણ — જેની બુદ્ધિ સમ છે, તે (યોગી) શ્રેષ્ઠ છે."
ભાવાર્થ
શંકરાચાર્ય — એક લાંબો સમાસ. Suhṛt ity-ādi ślokārdham ekaṃ padam — પહેલી પંક્તિ એક જ પદ (સમાસ) છે. વ્યાખ્યાઓ: suhṛt — pratyupakāram anapekṣya upakartā (બદલો ઇચ્છ્યા વિના ઉપકારી); mitraṃ snehavān; ariḥ śatruḥ; udāsīnaḥ na kasyacit pakṣaṃ bhajate (કોઈનો પક્ષ ન લેનાર); madhyasthaḥ yo viruddhayoḥ ubhayoḥ hitaiṣī (બે વિરોધીઓ બંનેનો હિતેચ્છુ); dveṣyaḥ ātmanaḥ apriyaḥ; bandhuḥ saṃbandhī; sādhuṣu śāstrānuvartiṣu … pāpeṣu pratiṣiddha-kāriṣu. સમ-બુદ્ધિ = kaḥ kiṃ-karmā ity avyāpṛta-buddhiḥ — "કોણ શું કરે છે" તેના પર બુદ્ધિ ન અટકવી. પાઠ-ભેદ: viśiṣyate ને સ્થાને vimucyate પણ મળે છે, એમ શંકર જણાવે છે.
આચાર્ય રામાનુજ — સંબંધોની બારીક વ્યાખ્યા. Suhṛdaḥ — ઉંમરનો વિચાર કર્યા વિના હિતેચ્છુ; mitrāṇi — સમાન ઉંમરના હિતેચ્છુ; arayaḥ nimittataḥ anartha-icchavaḥ — કોઈ કારણે ખરાબ ઇચ્છનારા; janmata eva ubhaya-rahitā madhyasthāḥ (જન્મથી જ ન મિત્ર ન શત્રુ); janmata eva aniṣṭecchavo dveṣyāḥ; janmata eva hitaiṣiṇo bandhavaḥ. સમતાનું કારણ: ātmaika-prayojanatayā … prayojanābhāvād virodhābhāvāc ca — ફક્ત આત્મા જ પ્રયોજન હોવાથી આ બધા સાથે ન કોઈ પ્રયોજન, ન વિરોધ; તેથી સમ-બુદ્ધિ yogābhyāsārhatve viśiṣyate — યોગ-અભ્યાસની યોગ્યતામાં વિશેષ છે.
AI-assisted draft translation — under review.