भगवद्गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 9 (6.9)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु
साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते
॥ 6.9 ॥
suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu
sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate
अनुवाद
"सुहृद, मित्र, शत्रू, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेष्य आणि बंधू यांच्यात — आणि साधूंमध्येही, पाप्यांमध्येही — ज्याची बुद्धी सम आहे, तो (योगी) श्रेष्ठ आहे."
भावार्थ
शंकराचार्य — एक लांब समास. Suhṛt ity-ādi ślokārdham ekaṃ padam — पहिली ओळ एकच पद (समास) आहे. व्याख्या: suhṛt — pratyupakāram anapekṣya upakartā (परतफेडीची अपेक्षा न करता उपकार करणारा); mitraṃ snehavān; ariḥ śatruḥ; udāsīnaḥ na kasyacit pakṣaṃ bhajate (कोणाचीही बाजू न घेणारा); madhyasthaḥ yo viruddhayoḥ ubhayoḥ hitaiṣī (दोन विरोधकांपैकी दोघांचेही हित इच्छिणारा); dveṣyaḥ ātmanaḥ apriyaḥ; bandhuḥ saṃbandhī; sādhuṣu śāstrānuvartiṣu … pāpeṣu pratiṣiddha-kāriṣu. सम-बुद्धी = kaḥ kiṃ-karmā ity avyāpṛta-buddhiḥ — "कोण काय करतो" यावर बुद्धी न अडकणे. पाठभेद: viśiṣyate च्या ऐवजी vimucyate असाही पाठ आढळतो, असे शंकर सांगतात.
आचार्य रामानुज — नात्यांची बारीक व्याख्या. Suhṛdaḥ — वयाचा विचार न करता हित इच्छिणारे; mitrāṇi — समवयस्क हितचिंतक; arayaḥ nimittataḥ anartha-icchavaḥ — कोणत्यातरी कारणाने वाईट इच्छिणारे; janmata eva ubhaya-rahitā madhyasthāḥ (जन्मापासूनच ना मित्र ना शत्रू); janmata eva aniṣṭecchavo dveṣyāḥ; janmata eva hitaiṣiṇo bandhavaḥ. समतेचे कारण: ātmaika-prayojanatayā … prayojanābhāvād virodhābhāvāc ca — केवळ आत्माच प्रयोजन असल्यामुळे या सर्वांशी ना काही प्रयोजन, ना विरोध; म्हणून सम-बुद्धी yogābhyāsārhatve viśiṣyate — योगाभ्यासाच्या पात्रतेत विशेष आहे.
AI-assisted draft translation — under review.