अध्याय 6आत्मसंयमयोगःDhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)

खरा संन्यासी आणि योगाची शिडी (6.1–6.4). जो फळाचा आधार न घेता कर्तव्य करतो, तोच संन्यासी आणि योगी आहे — केवळ अग्नी किंवा कर्म सोडणारा नव्हे (6.1). संकल्प सोडल्याशिवाय कोणी योगी होत नाही (6.2). चढणाऱ्यासाठी कर्म साधन, चढून गेलेल्यासाठी शांती (6.3). जेव्हा ना विषयांमध्ये, ना कर्मांमध्ये चिकटणे उरते — तेव्हा योगारूढ (6.4).

मन — मित्र आणि शत्रू (6.5–6.9). आपला उद्धार स्वतःच करा, स्वतःला खाली पाडू नका; आपणच आपले मित्र, आपणच शत्रू (6.5–6.6). जितात्मा थंडी-उष्णता, सुख-दुःख, मान-अपमान यांत सम (6.7); ज्ञान-विज्ञानाने तृप्त, माती-दगड-सोने एकसारखे (6.8); मित्र-शत्रू, साधू-पापी सर्वांमध्ये सम-बुद्धी (6.9).

ध्यानाची विधी (6.10–6.17). एकांत, एकटे, तृष्णा आणि संग्रह यांपासून रहित (6.10); शुद्ध जागा, स्थिर आसन, ना उंच ना खाली (6.11); एकाग्र मनाने आत्मशुद्धीसाठी (6.12); ताठ शरीर, कोमल दृष्टी (6.13); प्रशांत, निर्भय, संयमित — माझ्यात चित्त (6.14); निर्वाण-परम शांती (6.15). ना फार खाणे, ना उपाशी राहणे; ना फार झोपणे, ना जागणे (6.16); संतुलित आहार-विहार, कर्म, झोप — योग दुःखनाशक (6.17).

योगाचा अनुभव (6.18–6.28). चित्त आत्म्यात टिकते — तेव्हा युक्त (6.18); वारा नसलेल्या जागेतला दिवा (6.19); मन शांत, आत्म्यात संतोष (6.20); इंद्रियातीत सुख (6.21); त्याहून मोठा लाभ नाही, मोठे दुःखही हलवत नाही (6.22); duḥkha-saṃyoga-viyoga हाच योग — निश्चयाने आणि न कंटाळणाऱ्या मनाने (6.23). कल्पनेतून जन्मलेल्या कामना सोडा (6.24); हळूहळू, धैर्याने (6.25); मन जिथे पळेल, तिथून परत आणा (6.26); शांत मनाला उत्तम सुख (6.27); सहजपणे ब्रह्म-संस्पर्शाचे सुख (6.28).

सर्वांत आत्मा, सर्वांत भगवान (6.29–6.32). सर्वांत आत्मा, आत्म्यात सर्व (6.29); जो मला सर्वांत पाहतो, त्याच्यापासून मी दूर नाही (6.30); कोणत्याही स्थितीत माझ्यात (6.31); जो सर्वांचे सुख-दुःख आपल्यासारखे पाहतो — परम योगी (6.32).

अर्जुनाचे दोन प्रश्न (6.33–6.45). "मन वाऱ्यासारखे चंचल आहे" (6.33–6.34) → "अभ्यास आणि वैराग्य यांनी ताब्यात येते" (6.35–6.36). "जो मधेच भरकटतो, त्याचे काय?" (6.37–6.39) → "भले करणारा कधीच दुर्गतीला जात नाही" (6.40); पुण्य-लोक आणि चांगले घर किंवा योग्यांचे कुळ (6.41–6.42); जुनी बुद्धी जागी होते (6.43); जुना अभ्यास ओढून घेतो (6.44); अनेक जन्मांत सिद्ध होऊन परम गती (6.45).

निष्कर्ष (6.46–6.47). योगी तपस्वी, ज्ञानी आणि कर्मी यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ — "योगी हो" (6.46). आणि सर्व योग्यांमध्ये सर्वांत श्रेष्ठ — जो श्रद्धेने, माझ्यात लागलेल्या मनाने मला भजतो (6.47).