अध्याय 7ज्ञानविज्ञानयोगःJnana Vijnana Yoga
अध्यायाचा सारांश
समग्र ज्ञानाचे वचन (7.1–7.3). माझ्यात मन लावून, माझा आश्रय घेऊन, तू मला पूर्णपणे कसे जाणशील — ते ऐक (7.1); विज्ञानासह ज्ञान, जे जाणल्यावर दुसरे काही शिल्लक राहत नाही (7.2); हजारोंपैकी एखादाच प्रयत्न करतो, त्यांच्यातही एखादाच मला तत्त्वतः जाणतो (7.3).
दोन प्रकृती (7.4–7.7). आठ रूपांची अपरा प्रकृती — भूते, मन, बुद्धी, अहंकार (7.4); हिच्याहून वेगळी परा प्रकृती — जीव, जी जगाला धारण करते (7.5); दोन्ही सर्व प्राण्यांची योनी, आणि मी जगाचा उगम व लय (7.6); माझ्याहून श्रेष्ठ काहीच नाही, सर्व काही माझ्यात धाग्यातील मोत्यांसारखे (7.7).
प्रत्येक वस्तूचे सार (7.8–7.12). जलाचा रस, चंद्र-सूर्याची प्रभा, वेदांमध्ये ॐ, आकाशात शब्द, माणसांमध्ये पुरुषार्थ (7.8); पृथ्वीचा पवित्र गंध, अग्नीचे तेज, प्राण्यांचे जीवन, तपस्व्याचे तप (7.9); सर्वांचे सनातन बीज, बुद्धिमानाची बुद्धी, तेजस्व्याचे तेज (7.10); काम-रागरहित बळ, धर्माला अविरुद्ध काम (7.11); तिन्ही गुण माझ्यापासून, पण मी त्यांच्यात नाही — ते माझ्यात (7.12).
माया आणि शरण (7.13–7.15). गुणांनी मोहित जग मला ओळखत नाही (7.13); दैवी गुणमयी माया कठीण, पण माझी शरण घेणारे ती पार करतात (7.14); दुष्कर्मी, मूढ, आसुरी भावाचे लोक शरण घेत नाहीत (7.15).
चार भक्त (7.16–7.19). आर्त, जिज्ञासू, अर्थार्थी, ज्ञानी (7.16); ज्ञानी नित्ययुक्त, एकभक्ती — मला अत्यंत प्रिय (7.17); सगळेच उदार, पण ज्ञानी माझा आत्मा (7.18); अनेक जन्मांच्या शेवटी — vāsudevaḥ sarvam — असा महात्मा दुर्लभ (7.19).
इतर देवता (7.20–7.23). कामनांमुळे इतर देवतांची उपासना (7.20); मीच प्रत्येक श्रद्धा स्थिर करतो (7.21); फळही माझ्याकडूनच मिळते (7.22); पण फळ मर्यादित; देवतांचे उपासक देवतांकडे, माझे भक्त माझ्याकडे (7.23).
पडदा आणि मुक्ती (7.24–7.30). अव्यक्ताला व्यक्त मानणे (7.24); योगमायेचा पडदा (7.25); मी सर्व जाणतो, मला कोणी नाही (7.26); इच्छा-द्वेषाचा द्वंद्वमोह जन्मापासून (7.27); पुण्यकर्मी दृढव्रती भक्त (7.28); ब्रह्म, अध्यात्म, कर्म (7.29); अधिभूत, अधिदैव, अधियज्ञ — आणि अंतकाळीचे स्मरण (7.30).
AI-assisted draft translation — under review.
30 श्लोक
- 7.1मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयःश्रीभगवान म्हणाले: हे पार्था, माझ्यात मन लावून, माझा आश्रय घेऊन, योग करत असताना तू मला पूर्णपणे आणि निःसंशय कसे जाणशील…
- 7.2ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतःमी तुला हे ज्ञान विज्ञानासह पूर्णपणे सांगेन — जे जाणल्यावर इथे जाणण्याजोगे दुसरे काहीही शिल्लक राहत नाही.
- 7.3मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद् यतति सिद्धयेहजारो माणसांपैकी एखादाच सिद्धीसाठी प्रयत्न करतो; आणि प्रयत्न करणाऱ्या सिद्धांपैकीही एखादाच मला तत्त्वतः जाणतो.
- 7.4भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव चपृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, आकाश, मन, बुद्धी आणि अहंकार — अशा प्रकारे ही माझी प्रकृती आठ भागांत विभागलेली आहे.
- 7.5अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्हे महाबाहो, ही (आठ रूपांची) माझी खालची प्रकृती आहे; हिच्याहून वेगळी माझी उच्च प्रकृती जाण — जी जीवरूप आहे, आणि…
- 7.6एतद् योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारयसमजून घे की सर्व प्राण्यांची योनी (कारण) या दोन प्रकृती आहेत; आणि मी संपूर्ण जगाचा उगमही आहे आणि लयही.
- 7.7मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जयहे धनंजया, माझ्याहून श्रेष्ठ असे दुसरे काहीही नाही; हे सर्व काही माझ्यात असे ओवलेले आहे जसे धाग्यात मोती.
- 7.8रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोःहे कौंतेया, मी जलातील रस (चव) आहे, चंद्र आणि सूर्यातील प्रभा आहे, सर्व वेदांतील ॐ आहे, आकाशातील शब्द आहे, आणि…
- 7.9पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौमी पृथ्वीतील पवित्र गंध आहे, अग्नीतील तेज आहे, सर्व प्राण्यांमधील जीवन आहे, आणि तपस्व्यांमधील तप आहे.
- 7.10बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्हे पार्था, मला सर्व प्राण्यांचे सनातन बीज जाण; मी बुद्धिमानांची बुद्धी आहे आणि तेजस्व्यांचे तेज आहे.
- 7.11बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्हे भरतश्रेष्ठा, मी बलवानांचे लालसा आणि आसक्तीरहित बळ आहे; आणि प्राण्यांमधील धर्माच्या विरुद्ध न जाणारी इच्छा (काम) मी…
- 7.12ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च येआणि जे काही सात्त्विक, राजस आणि तामस भाव आहेत, ते माझ्यापासूनच (उत्पन्न झालेले) जाण; परंतु मी त्यांच्यात नाही — ते…
- 7.13त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्या त्रिगुणमय भावांनी मोहित झालेले हे सारे जग, या (गुणां)च्या पलीकडे असलेल्या आणि अविनाशी अशा मला ओळखत नाही.
- 7.14दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्ययाकारण ही माझी दिव्य, त्रिगुणमयी माया पार करण्यास कठीण आहे; जे माझ्याच शरण येतात, ते ही माया पार करून जातात.
- 7.15न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाःचुकीची कर्मे करणारे, भ्रमित, आचरणाने माणुसकीपासून घसरलेले, मायेने ज्यांचा विवेक हिरावून घेतला आहे, आणि ज्यांनी आसुरी…
- 7.16चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुनहे अर्जुना, चार प्रकारचे पुण्यात्मा लोक मला भजतात — आर्त (संकटात असलेला), जिज्ञासू, अर्थार्थी (गरज/समृद्धी इच्छिणारा)…
- 7.17तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यतेत्यांच्यापैकी ज्ञानी — जो सदा जोडलेला राहतो आणि ज्याची भक्ती एका (माझ्या)तच आहे — श्रेष्ठ आहे; कारण मी ज्ञान्याला अतिशय…
- 7.18उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्हे सर्व (चौघेही) उदारच आहेत; परंतु ज्ञानी तर माझा आत्माच आहे — असे माझे मत आहे; कारण तो समाहित मनाने मलाच सर्वोत्तम गती…
- 7.19बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यतेअनेक जन्मांच्या शेवटी ज्ञानवान 'वासुदेवच सर्व काही आहेत' — असे जाणून माझी शरण घेतो; असा महात्मा अत्यंत दुर्लभ आहे.
- 7.20कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताःत्या-त्या कामनांनी ज्यांचा विवेक हिरावून घेतला आहे, ते आपल्या स्वभावाने प्रेरित होऊन, तो-तो नियम स्वीकारून, इतर…
- 7.21यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽर्चितुमिच्छतिजो-जो भक्त ज्या-ज्या रूपाची श्रद्धेने पूजा करू इच्छितो, त्या-त्याची तीच श्रद्धा मी अचल (स्थिर) करतो.
- 7.22स तया श्रद्धया युक्तस्तस्या राधनमीहतेत्या श्रद्धेने युक्त होऊन तो त्या (देवतारूपा)ची आराधना करतो, आणि त्यातून आपल्या इच्छित वस्तू प्राप्त करतो — ज्या खरे तर…
- 7.23अन्तवत् तु फलं तेषां तद् भवत्यल्पमेधसाम्परंतु त्या मर्यादित समज असलेल्यांचे ते फळ नश्वर असते; देवतांचे उपासक देवतांना प्राप्त होतात, आणि माझे भक्त मला प्राप्त…
- 7.24अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयःमाझे अविनाशी आणि सर्वोत्तम परम स्वरूप न जाणता, विवेकहीन लोक मला 'आधी अप्रकट, आता (सामान्य रूपात) प्रकट झालेला' असे…
- 7.25नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतःयोगमायेने झाकलेला मी सर्वांसाठी प्रकट नाही; हे भ्रमित जग मला, अजन्मा आणि अविनाशी अशाला, ओळखत नाही.
- 7.26वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुनहे अर्जुना, मी भूत, वर्तमान आणि भविष्यातील सर्व प्राण्यांना जाणतो; परंतु मला कोणीही जाणत नाही.
- 7.27इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारतहे भारता, हे परंतपा, इच्छा आणि द्वेषातून उठणाऱ्या द्वंद्वमोहामुळे सर्व प्राणी जन्मतःच गाढ भ्रमात पडतात.
- 7.28येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्परंतु ज्या पुण्यकर्मी लोकांचे पाप संपले आहे, ते द्वंद्वमोहापासून मुक्त होऊन, दृढ व्रताने मला भजतात.
- 7.29जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति येजे माझा आश्रय घेऊन म्हातारपण आणि मृत्यूपासून मुक्तीसाठी प्रयत्न करतात, ते त्या ब्रह्माला, संपूर्ण अध्यात्माला आणि…
- 7.30साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुःजे मला अधिभूत, अधिदैव आणि अधियज्ञासह जाणतात, ते समाहित चित्ताचे लोक मृत्यूच्या वेळीही मला जाणतात.