श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुकमध्ये वाचा

भगवद्गीता · Jnana Vijnana Yogaअध्याय 7, श्लोक 4 (7.4)

मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च
अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा
॥ 7.4 ॥

bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca
ahaṅkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā

अनुवाद

पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, आकाश, मन, बुद्धी आणि अहंकार — अशा प्रकारे ही माझी प्रकृती आठ भागांत विभागलेली आहे.

भावार्थ

शंकराचार्य — सूक्ष्म तत्त्वे. Bhūmiḥ iti pṛthivī-tanmātram ucyate na sthūlā — "भूमी" म्हणजे इथे सूक्ष्म तन्मात्रा, स्थूल माती नव्हे (कारण "आठ भागांत विभागलेली प्रकृती" असे म्हटले आहे). Manaḥ iti manasaḥ kāraṇam ahaṃkāraḥ — "मन" म्हणजे त्याचे कारण अहंकार; buddhiḥ … mahat-tattvam; ahaṃkāraḥ iti avidyā-saṃyuktam avyaktam — अहंकार म्हणजे अविद्यायुक्त अव्यक्त (मूळ प्रकृती); उपमा: yathā viṣa-saṃyuktam annaṃ viṣam ity ucyate — जसे विष मिसळलेल्या अन्नाला "विष" म्हणतात. आणि ही प्रकृती me mama aiśvarī māyā-śaktiḥ — माझी ऐश्वर्ययुक्त मायाशक्ती.

आचार्य रामानुज — भोगाचे जग. Asya vicitrānanda-bhogya-bhogopakaraṇa-bhoga-sthāna-rūpeṇa avasthitasya jagataḥ prakṛtiḥ — हे विचित्र जग — भोग्य वस्तू, भोगाची साधने (इंद्रिये), आणि भोगाची स्थाने — याची प्रकृती gandhādi-guṇaka-pṛthivy-ap-tejo-vāyv-ākāśādi-rūpeṇa manaḥ-prabhṛtīndriya-rūpeṇa ca mahad-aṃkāra-rūpeṇa ca (corpus: महदंकार — "mahad-ahaṃkāra" चे संक्षिप्त/त्रुटी-रूप) आठ रूपांत madīyā — माझी आहे.

फरक: शंकर तत्त्वांचा अर्थ कारणरूपात (तन्मात्रा, महत्, अव्यक्त) घेतात आणि प्रकृतीला मायाशक्ती म्हणतात; रामानुज — प्रकृती हे जगाचे वास्तविक उपादान, भगवंतांची "स्वतःची".

AI-assisted draft translation — under review.

📖 फ्लिपबुकमध्ये वाचा ✉ सुधारणा सुचवा