ભગવદ્ ગીતા · Jnana Vijnana Yogaઅધ્યાય 7, શ્લોક 4 (7.4)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
ભૂમિરાપોઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ
અહઙ્કાર ઇતીયં મે ભિન્ના પ્રકૃતિરષ્ટધા
॥ 7.4 ॥
bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca
ahaṅkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā
અનુવાદ
"પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર — આ રીતે આ મારી પ્રકૃતિ આઠ ભાગોમાં વહેંચાયેલી છે."
ભાવાર્થ
શંકરાચાર્ય — સૂક્ષ્મ તત્ત્વો. Bhūmiḥ iti pṛthivī-tanmātram ucyate na sthūlā — "ભૂમિ" અહીં સૂક્ષ્મ તન્માત્રા છે, સ્થૂળ માટી નહીં (કારણ કે "આઠમાં વહેંચાયેલી પ્રકૃતિ" કહ્યું છે). Manaḥ iti manasaḥ kāraṇam ahaṃkāraḥ — "મન"થી તેનું કારણ અહંકાર; buddhiḥ … mahat-tattvam; ahaṃkāraḥ iti avidyā-saṃyuktam avyaktam — અહંકાર એટલે અવિદ્યા-યુક્ત અવ્યક્ત (મૂળ પ્રકૃતિ); ઉપમા: yathā viṣa-saṃyuktam annaṃ viṣam ity ucyate — જેમ વિષ ભળેલું અન્ન "વિષ" કહેવાય છે. અને આ પ્રકૃતિ me mama aiśvarī māyā-śaktiḥ — મારી ઐશ્વર્ય-યુક્ત માયા-શક્તિ છે.
આચાર્ય રામાનુજ — ભોગનું જગત. Asya vicitrānanda-bhogya-bhogopakaraṇa-bhoga-sthāna-rūpeṇa avasthitasya jagataḥ prakṛtiḥ — આ વિચિત્ર જગત — ભોગ્ય વસ્તુઓ, ભોગનાં સાધનો (ઇન્દ્રિયો), અને ભોગનાં સ્થાનો — તેની પ્રકૃતિ gandhādi-guṇaka-pṛthivy-ap-tejo-vāyv-ākāśādi-rūpeṇa manaḥ-prabhṛtīndriya-rūpeṇa ca mahad-aṃkāra-rūpeṇa ca (corpus: महदंकार — "mahad-ahaṃkāra"નું લઘુ/ત્રુટિ-રૂપ) આઠ રૂપોમાં madīyā — મારી છે.
તફાવત: શંકર — તત્ત્વોને કારણ-રૂપ (તન્માત્રા, મહત્, અવ્યક્ત)માં વાંચે છે અને પ્રકૃતિને માયા-શક્તિ કહે છે; રામાનુજ — પ્રકૃતિ જગતનું વાસ્તવિક ઉપાદાન, ભગવાનની "પોતાની".
AI-assisted draft translation — under review.