अध्याय 8अक्षरब्रह्मयोगःAkshara Brahma Yoga
अध्यायाचा सारांश
सात प्रश्न आणि उत्तरे (8.1–8.4). अर्जुन: ब्रह्म, अध्यात्म, कर्म, अधिभूत, अधिदैव म्हणजे काय; अधियज्ञ कोण आणि कसा; आणि मृत्यूच्या वेळी आपण कसे जाणले जाता (8.1–8.2)? कृष्ण: परम अक्षर ब्रह्म; स्वभाव अध्यात्म; प्राण्यांना उत्पन्न करणारा विसर्ग कर्म (8.3); नश्वर भाव अधिभूत; पुरुष अधिदैव; या शरीरात अधियज्ञ मी (8.4).
अंतिम स्मरण (8.5–8.7). अंतकाळी माझे स्मरण करत जाणारा माझ्या भावाला प्राप्त होतो (8.5); ज्या भावाचे स्मरण करत शरीर सुटते, तोच मिळतो — कारण मन सदा त्यातच रंगलेले होते (8.6); म्हणून प्रत्येक क्षणी माझे स्मरण कर आणि युद्ध कर (8.7).
तीन उपासना (8.8–8.16). अभ्यासयोगाने परम दिव्य पुरुषाचे ध्यान (8.8); कवी, पुराण, अनुशासिता… अंधकाराच्या पलीकडे (8.9); मृत्यूच्या वेळी अचल मन, भक्ती, योगबळ, भुवयांच्या मध्ये प्राण (8.10); अक्षर-पद (8.11); द्वारे बंद, मन हृदयात, प्राण मूर्धेत (8.12); ॐ आणि स्मरण (8.13); अनन्यचित्तासाठी मी सुलभ (8.14); मला प्राप्त झाल्यावर पुनर्जन्म नाही (8.15); ब्रह्मलोकापर्यंत सर्व परत येणारे (8.16).
ब्रह्मांडाचे चक्र (8.17–8.22). ब्रह्मदेवाचा दिवस आणि रात्र — हजार-हजार युगे (8.17); दिवसा सृष्टी, रात्री लय (8.18); प्राणी विवश होऊन पुन्हा पुन्हा (8.19); त्या अव्यक्ताच्या पलीकडे सनातन अव्यक्त (8.20); तेच अक्षर, परम गती, माझे परम धाम (8.21); परम पुरुष अनन्य भक्तीने प्राप्य (8.22).
दोन मार्ग (8.23–8.28). कोणत्या "काळी" (मार्गाने) जाणारे परत येतात, कोणत्या नाही (8.23); अग्नी, ज्योती, दिवस, शुक्ल, उत्तरायण — ब्रह्माकडे (8.24); धूर, रात्र, कृष्ण, दक्षिणायन — परत येणे (8.25); दोन सनातन मार्ग (8.26); जाणणारा मोहात पडत नाही — प्रत्येक क्षणी योगयुक्त राहा (8.27); हे जाणून योगी सर्व पुण्यफलांच्या पलीकडे जाऊन, परम आद्य स्थान प्राप्त करतो (8.28).
AI-assisted draft translation — under review.
28 श्लोक
- 8.1किं तद् ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तमअर्जुन म्हणाला: हे पुरुषोत्तमा, ते ब्रह्म काय आहे? अध्यात्म काय आहे? कर्म काय आहे? अधिभूत कशाला म्हटले आहे, आणि अधिदैव…
- 8.2अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन् मधुसूदनहे मधुसूदना, या शरीरात अधियज्ञ कोण आहे, आणि तो कसा (अधियज्ञ) आहे? आणि संयमी लोक मृत्यूच्या वेळी आपल्याला कसे जाणतात?
- 8.3अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यतेश्रीभगवान म्हणाले: परम अक्षर (अविनाशी) ते ब्रह्म आहे; स्वभावाला अध्यात्म म्हटले जाते; आणि प्राण्यांचे भाव उत्पन्न…
- 8.4अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम्हे देहधाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठा, नश्वर पदार्थ हा अधिभूत आहे; पुरुष हा अधिदैव आहे; आणि या शरीरात अधियज्ञ मीच आहे.
- 8.5अन्तकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम्आणि जो अंतकाळी माझेच स्मरण करत शरीर सोडून जातो, तो माझ्या भावाला प्राप्त होतो — यात कोणताही संशय नाही.
- 8.6यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्हे कौंतेया, माणूस शेवटी ज्या-ज्या भावाचे स्मरण करत शरीर सोडतो, त्याच भावाला तो प्राप्त होतो — कारण तो सदा त्याच भावात…
- 8.7तस्मात् सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य चम्हणून प्रत्येक क्षणी माझे स्मरण ठेव आणि युद्ध (आपले कर्तव्य) कर; माझ्यात मन आणि बुद्धी अर्पण करून तू निःसंशय मलाच…
- 8.8अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिनाहे पार्था, अभ्यासयोगाने युक्त, दुसरीकडे न भटकणाऱ्या मनाने सतत चिंतन करणारा (साधक) त्या परम दिव्य पुरुषाला प्राप्त होतो.
- 8.9कविं पुराणम् अनुशासितारम्जो त्या सर्वज्ञ, सनातन, सर्वांचा नियंता, अणूहूनही सूक्ष्म, सर्वांचा धारक, अचिंत्य रूपाचा, सूर्यासारखा प्रकाशमान आणि…
- 8.10प्रयाणकाले मनसाऽचलेन(8.9 सह) — मृत्यूच्या वेळी अचल मनाने, भक्ती आणि योगबळाने युक्त होऊन, भुवयांच्या मध्ये प्राण नीट स्थिर करून, तो त्या परम…
- 8.11यदक्षरं वेदविदो वदन्तिज्याला वेद जाणणारे 'अक्षर' म्हणतात, ज्यात रागरहित यती प्रवेश करतात, ज्याची इच्छा धरून (साधक) ब्रह्मचर्याचे पालन करतात …
- 8.12सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य चसर्व (इंद्रिय-)द्वारांचा संयम करून, मन हृदयात रोखून, आपले प्राण मूर्धेत (डोक्याच्या शिखरावर) स्थापित करून, योगधारणेत…
- 8.13ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन्(8.12 सह) — 'ॐ' या एकाक्षर ब्रह्माचा उच्चार करत आणि माझे स्मरण करत जो शरीर सोडून जातो, तो परम गतीला प्राप्त होतो.
- 8.14अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशःहे पार्था, जो अनन्य चित्ताने सतत, आयुष्यभर माझे स्मरण करतो, त्या सदा जोडलेल्या योग्यासाठी मी सुलभ आहे.
- 8.15मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम्मला प्राप्त करून, परम सिद्धीला पोहोचलेले महात्मे पुन्हा दुःखांचे घर असलेला, अस्थायी जन्म प्राप्त करत नाहीत.
- 8.16आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुनहे अर्जुना, ब्रह्मलोकापर्यंत सर्व लोक पुन्हा परत येणारे आहेत; परंतु हे कौंतेया, मला प्राप्त झाल्यावर पुन्हा जन्म होत…
- 8.17सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद् ब्रह्मणो विदुःजे लोक ब्रह्मदेवाचा दिवस हजार युगांचा, आणि रात्रही हजार युगांची असते असे जाणतात — तेच (खरे) दिवस-रात्र जाणणारे आहेत.
- 8.18अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे(ब्रह्मदेवाचा) दिवस आल्यावर सर्व व्यक्त (प्राणी-पदार्थ) अव्यक्तातून प्रकट होतात, आणि रात्र आल्यावर त्याच अव्यक्त…
- 8.19भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयतेहे पार्था, तोच हा प्राणिसमूह पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होऊन रात्र आल्यावर लय पावतो, आणि दिवस आल्यावर विवश होऊन पुन्हा…
- 8.20परस्तस्मात् तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात् सनातनःपरंतु त्या अव्यक्ताच्या पलीकडे दुसरे एक सनातन अव्यक्त तत्त्व आहे, जे सर्व प्राणी नष्ट झाले तरी नष्ट होत नाही.
- 8.21अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्ज्याला अव्यक्त आणि अक्षर म्हटले आहे, त्याला परम गती म्हणतात; ज्याला प्राप्त करून (जीव) परत येत नाहीत — ते माझे परम धाम…
- 8.22पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्ययाहे पार्था, तो परम पुरुष — ज्याच्या आत सर्व प्राणी आहेत, आणि ज्याने हे सारे जग व्यापले आहे — अनन्य भक्तीनेच प्राप्त होतो.
- 8.23यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनःहे भरतश्रेष्ठा, ज्या 'काळी' (मार्गाने) शरीर सोडून योगी परत न येण्याला, आणि ज्या काळी परत येण्याला प्राप्त होतात — तो…
- 8.24अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्अग्नी, ज्योती, दिवस, शुक्ल पक्ष, आणि उत्तरायणाचे सहा महिने — त्या मार्गाने जाणारे ब्रह्मवेत्ते लोक ब्रह्माला प्राप्त…
- 8.25धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्धूर, रात्र, कृष्ण पक्ष, आणि दक्षिणायनाचे सहा महिने — त्या मार्गाने (कर्मी) योगी चंद्रलोकाची ज्योती प्राप्त करून परत…
- 8.26शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मतेजगाचे हे दोन मार्ग — उजळ आणि अंधारा — सनातन मानले गेले आहेत; एकाने (जीव) परत न येण्याला प्राप्त होतो, दुसऱ्याने पुन्हा…
- 8.27नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चनहे पार्था, हे दोन मार्ग जाणणारा कोणताही योगी मोहात पडत नाही; म्हणून हे अर्जुना, तू प्रत्येक क्षणी योगयुक्त राहा.
- 8.28वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैववेद, यज्ञ, तप आणि दान यांमध्ये जे पुण्यफळ सांगितले आहे — हे (ज्ञान) जाणून योगी त्या सर्वांच्या पलीकडे जातो, आणि परम…