भगवद्गीता · Akshara Brahma Yogaअध्याय 8, श्लोक 8 (8.8)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्
॥ 8.8 ॥
abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā
paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan
अनुवाद
हे पार्था, अभ्यासयोगाने युक्त, दुसरीकडे न भटकणाऱ्या मनाने सतत चिंतन करणारा (साधक) त्या परम दिव्य पुरुषाला प्राप्त होतो.
भावार्थ
शंकराचार्य. Abhyāsaḥ … mayi citta-samarpaṇa-viṣaya-bhūte ekasmin tulya-pratyayāvṛtti-lakṣaṇaḥ vilakṣaṇa-pratyayānantaritaḥ — अभ्यास = माझ्यात, एकाच विषयावर एकसारख्या विचाराची आवृत्ती, ज्याच्या मध्ये विपरीत विचार येत नाही (6.35 प्रमाणे); divyaṃ divi sūrya-maṇḍale bhavam — दिव्य म्हणजे सूर्यमंडलात स्थित; anucintayan śāstrācāryopadeśam anudhyāyan — शास्त्र आणि आचार्यांच्या उपदेशानुसार ध्यान करत.
आचार्य रामानुज — अभ्यास आणि योग वेगळे. Abhyāso nitya-naimittikāvirudveṣu sarveṣu kāleṣu manasā upāsya-saṃśīlanam (corpus: विरुद्वेषु — "viruddheṣu" ची पाठ-त्रुटी) — अभ्यास = नित्य-नैमित्तिक कर्मांबरोबर (त्यांच्या विरुद्ध न जाता) प्रत्येक क्षणी मनाने उपास्याचे चिंतन; yogaḥ tu aharahaḥ yoga-kāle anuṣṭhīyamānaṃ … upāsanam — योग = रोज ठरलेल्या योगकाळी केलेली उपासना. फळ: ādi-bharata-mṛgatva-prāpti-vat aiśvarya-viśiṣṭatayā mat-samānākāro bhavati — (8.5 मधील भरतकथेप्रमाणे) ऐश्वर्यात माझ्यासारख्या आकाराचा होतो.
रामानुजांचा व्यावहारिक भेद उपयुक्त आहे: अभ्यास = दिवसभराचे हलके स्मरण; योग = रोजची ठरलेली ध्यानवेळ.
AI-assisted draft translation — under review.