भगवद गीता · Akshara Brahma Yogaअध्याय 8, श्लोक 8 (8.8)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्
॥ 8.8 ॥
abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā
paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan
अनुवाद
"हे पार्थ, अभ्यास-योग से युक्त, कहीं और न भटकने वाले मन से लगातार चिंतन करता हुआ (साधक) उस परम दिव्य पुरुष को प्राप्त होता है।"
भावार्थ
शंकराचार्य. Abhyāsaḥ … mayi citta-samarpaṇa-viṣaya-bhūte ekasmin tulya-pratyayāvṛtti-lakṣaṇaḥ vilakṣaṇa-pratyayānantaritaḥ — अभ्यास = मुझमें, एक ही विषय पर एक जैसे विचार की आवृत्ति, जिसके बीच विपरीत विचार न आए (6.35 जैसा); divyaṃ divi sūrya-maṇḍale bhavam — दिव्य यानी सूर्यमंडल में स्थित; anucintayan śāstrācāryopadeśam anudhyāyan — शास्त्र और आचार्य के उपदेश के अनुसार ध्यान करते हुए।
आचार्य रामानुज — अभ्यास और योग अलग. Abhyāso nitya-naimittikāvirudveṣu sarveṣu kāleṣu manasā upāsya-saṃśīlanam (corpus: विरुद्वेषु — "viruddheṣu" की पाठ-त्रुटि) — अभ्यास = नित्य-नैमित्तिक कर्मों के साथ (उनके विरुद्ध न होकर) हर समय मन से उपास्य का चिंतन; yogaḥ tu aharahaḥ yoga-kāle anuṣṭhīyamānaṃ … upāsanam — योग = रोज़ नियत योग-काल में की गई उपासना। फल: ādi-bharata-mṛgatva-prāpti-vat aiśvarya-viśiṣṭatayā mat-samānākāro bhavati — (8.5 की भरत-कथा की तरह) ऐश्वर्य में मेरे समान आकार वाला होता है।
रामानुज का व्यावहारिक भेद उपयोगी है: अभ्यास = दिन भर का हल्का स्मरण; योग = रोज़ का नियत ध्यान-समय।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।