भगवद्गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 36 (6.36)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः
॥ 6.36 ॥
asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ
vaśyātmanā tu yatatā śakyo'vāptumupāyataḥ
अनुवाद
"ज्याने मन ताब्यात आणले नाही, त्याला योग मिळणे कठीण आहे — असे माझे मत आहे; परंतु ज्याने मन ताब्यात आणले आणि जो प्रयत्न करत राहतो, त्याला योग्य उपायाने योग मिळू शकतो."
भावार्थ
शंकराचार्य. Abhyāsa-vairāgyābhyām asaṃyataḥ ātmā antaḥkaraṇaṃ yasya — अभ्यास-वैराग्याने ज्याचे मन संयत नाही; vaśyātmanā … yatatā bhūyo'pi prayatnaṃ kurvatā — मन ताब्यात असलेला, पुन्हा पुन्हा प्रयत्न करणारा; upāyataḥ yathoktād upāyāt — वर सांगितलेल्या उपायाने. मग अर्जुनाच्या शंकेचे कारण: ज्याने योगासाठी इहलोक-परलोकाची कर्मे सोडली, आणि सम्यक्-दर्शनही मिळाले नाही, आणि maraṇa-kāle calita-cittaḥ — मृत्यूच्या वेळी चित्त भरकटले — त्याचे काय?
आचार्य रामानुज — उपाय = कर्म-योग. Asaṃyatātmanā ajita-manasā mahatā api balena yogo duṣprāpa eva — न जिंकलेल्या मनाच्या व्यक्तीला फार बळ लावूनही योग कठीण; upāyatas tu vaśyātmanā pūrvoktena mad-ārādhana-rūpeṇa antargata-jñānena karmaṇā jita-manasā yatamānena — उपाय म्हणजे आधी सांगितलेले माझ्या आराधनारूप, ज्ञानयुक्त कर्म — त्याने मन जिंकून प्रयत्न करणाऱ्याला हा सम-दर्शन योग मिळू शकतो.
फरक: "उपाय" — शंकर: अभ्यास-वैराग्य; रामानुज: भगवद्-आराधनारूप कर्म-योग (जो मन जिंकण्याचे साधन आहे).
AI-assisted draft translation — under review.