भगवद गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 36 (6.36)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः
॥ 6.36 ॥
asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ
vaśyātmanā tu yatatā śakyo'vāptumupāyataḥ
अनुवाद
"जिसने मन वश में नहीं किया, उसे योग मिलना कठिन है — यह मेरी राय है; परन्तु जिसने मन वश में किया और जो प्रयत्न करता रहता है, उसे सही उपाय से योग मिल सकता है।"
भावार्थ
शंकराचार्य. Abhyāsa-vairāgyābhyām asaṃyataḥ ātmā antaḥkaraṇaṃ yasya — अभ्यास-वैराग्य से जिसका मन संयत नहीं; vaśyātmanā … yatatā bhūyo'pi prayatnaṃ kurvatā — वश-मन वाला, फिर-फिर प्रयत्न करने वाला; upāyataḥ yathoktād upāyāt — ऊपर कहे उपाय से। फिर अर्जुन की शंका का कारण: जिसने योग के लिए इस लोक और परलोक के कर्म छोड़े, और सम्यक्-दर्शन भी नहीं मिला, और maraṇa-kāle calita-cittaḥ — मृत्यु के समय चित्त भटक गया — उसका क्या?
आचार्य रामानुज — उपाय = कर्म-योग. Asaṃyatātmanā ajita-manasā mahatā api balena yogo duṣprāpa eva — अजित मन वाले को बहुत बल से भी योग कठिन है; upāyatas tu vaśyātmanā pūrvoktena mad-ārādhana-rūpeṇa antargata-jñānena karmaṇā jita-manasā yatamānena — उपाय यानी पहले कहा मेरी आराधना रूपी, ज्ञान-युक्त कर्म — उससे मन जीत कर प्रयत्न करने वाले को यह सम-दर्शन योग मिल सकता है।
अन्तर: "उपाय" — शंकर: अभ्यास-वैराग्य; रामानुज: भगवद्-आराधना रूपी कर्म-योग (जो मन को जीतने का साधन है)।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।