भगवद्गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 35 (6.35)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
श्रीभगवानुवाच
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते
॥ 6.35 ॥
asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam
abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate
अनुवाद
"श्रीभगवान म्हणाले: हे महाबाहो, निःसंशय मन चंचल आहे आणि त्याला रोखणे कठीण आहे; परंतु हे कौंतेया, अभ्यास आणि वैराग्य यांनी ते ताब्यात येते."
भावार्थ
आधी सहमती. कृष्ण "नाही, मन तर सोपे आहे" असे म्हणत नाहीत. Asaṃśayam — तू बरोबर आहेस. चांगल्या शिक्षकाची ओळख.
शंकराचार्य — व्याख्या.
- Abhyāso nāma citta-bhūmau kasyāṃcit samāna-pratyayāvṛttiḥ cittasya — अभ्यास = चित्ताच्या एखाद्या भूमीत (विषयात) एकाच प्रकारच्या विचाराची पुनःपुन्हा आवृत्ती.
- Vairāgyaṃ nāma dṛṣṭādṛṣṭeṣṭa-bhogeṣu doṣa-darśanābhyāsāt vaitṛṣṇyam — वैराग्य = इहलोक आणि परलोक यांतील प्रिय भोगांमध्ये दोष पाहण्याच्या अभ्यासाने तृष्णा नाहीशी होणे.
- Tena ca vairāgyeṇa gṛhyate vikṣepa-rūpaḥ pracāraḥ cittasya — वैराग्याने चित्ताचे भरकटणे पकडले जाते.
आचार्य रामानुज — ओढ आणि धक्का. Ātmano guṇākaratvābhyāsa-janitābhimukhyena — आत्मा गुणांची खाण आहे, या अभ्यासातून निर्माण झालेली आत्म्याकडील ओढ; ātma-vyatirikteṣu viṣayeṣu api doṣākaratva-darśana-janita-vaitṛṣṇyena ca — आत्म्याहून वेगळ्या विषयांत दोषांची खाण पाहिल्याने निर्माण झालेली वितृष्णा (धक्का); kathañcid gṛhyate — कसेबसे ताब्यात येते.
फरक: शंकरांचा अभ्यास — एका विचाराची आवृत्ती (विधी); रामानुजांचा अभ्यास — आत्म्याच्या गुणांचे चिंतन (प्रेम). रामानुजांचे kathañcit ("कसेबसे") — प्रामाणिक: सोपे नाही, पण शक्य.
AI-assisted draft translation — under review.