भगवद्गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 13 (6.13)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्
॥ 6.13 ॥
samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan
अनुवाद
"धड, डोके आणि मान सरळ आणि अचल ठेवून, स्थिर होऊन, आपल्या नाकाच्या टोकाकडे (जणू) पाहत, आणि इकडे-तिकडे दिशांकडे न पाहता — (6.14 मध्ये पुढे)"
भावार्थ
शंकराचार्य — "iva" (जणू) चा लोप. Samaṃ dhārayataḥ calanaṃ saṃbhavati ataḥ viśinaṣṭi acalam iti — सरळ ठेवूनही हलणे शक्य आहे, म्हणून "अचल" असेही म्हटले. महत्त्वाचे: svaṃ nāsikāgraṃ saṃprekṣya samyak prekṣaṇaṃ darśanaṃ kṛtveva iti, iva-śabdo lupto draṣṭavyaḥ — "जणू पाहत" — इथे "iva" (जणू) हा शब्द लुप्त आहे असे समजावे. Na hi sva-nāsikāgra-saṃprekṣaṇam iha vidhitsitam, kiṃ tarhi cakṣuṣo dṛṣṭi-saṃnipātaḥ — नाकाच्या टोकाकडे टक लावणे हा विधी नाही; अर्थ आहे डोळ्यांची दृष्टी स्थिर होऊन टिकणे. तर्क: sva-nāsikāgra-saṃprekṣaṇam eva ced vivakṣitam manaḥ tatraiva samādhīyeta nātmani — जर नाकाचे टोक पाहणे हेच लक्ष्य असेल, तर मन नाकावर टिकेल, आत्म्यावर नाही; आणि 6.25 म्हणतो ātma-saṃsthaṃ manaḥ kṛtvā.
आचार्य रामानुज (6.13–6.14 संयुक्त). Kāya-śiro-grīvaṃ samam acalaṃ sāpāśrayatayā sthiraṃ dhārayan — धड-डोके-मान सम, अचल, आधारासह स्थिर; diśaś ca anavalokayan svaṃ nāsikāgraṃ saṃprekṣya.
फरक: शंकरांची "iva" व्याख्या व्यावहारिकदृष्ट्या फार महत्त्वाची आहे — दृष्टी नाकावर जबरदस्तीने टिकवायची नाही; रामानुज पुन्हा sāpāśraya (आधार) यावर भर देतात.
AI-assisted draft translation — under review.