श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 ફ્લિપબુકમાં વાંચો

ભગવદ્ ગીતા · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)અધ્યાય 6, શ્લોક 13 (6.13)

મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્

સમં કાયશિરોગ્રીવં ધારયન્નચલં સ્થિરઃ
સમ્પ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્
॥ 6.13 ॥

samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan

અનુવાદ

"ધડ, માથું અને ગરદનને સીધાં અને અચળ રાખીને, સ્થિર થઈને, પોતાના નાકની અણીને (જાણે) જોતાં, અને આમતેમ દિશાઓમાં ન જોતાં — (6.14 માં ચાલુ)"

ભાવાર્થ

શંકરાચાર્ય — "iva" (જાણે) નો લોપ. Samaṃ dhārayataḥ calanaṃ saṃbhavati ataḥ viśinaṣṭi acalam iti — સીધું રાખતાં પણ હલવું શક્ય છે, તેથી "અચળ" પણ કહ્યું. મહત્ત્વપૂર્ણ: svaṃ nāsikāgraṃ saṃprekṣya samyak prekṣaṇaṃ darśanaṃ kṛtveva iti, iva-śabdo lupto draṣṭavyaḥ — "જાણે જોતાં" — અહીં "iva" (જાણે) શબ્દ છુપાયેલો સમજવો જોઈએ. Na hi sva-nāsikāgra-saṃprekṣaṇam iha vidhitsitam, kiṃ tarhi cakṣuṣo dṛṣṭi-saṃnipātaḥ — નાકની અણીને તાકી રહેવું એ વિધિ નથી; અર્થ છે આંખોની દૃષ્ટિનું સ્થિર થઈને ટકી જવું. તર્ક: sva-nāsikāgra-saṃprekṣaṇam eva ced vivakṣitam manaḥ tatraiva samādhīyeta nātmani — જો નાકની અણી જોવી એ જ લક્ષ્ય હોય, તો મન નાક પર ટકશે, આત્મા પર નહીં; અને 6.25 કહે છે ātma-saṃsthaṃ manaḥ kṛtvā.

આચાર્ય રામાનુજ (6.13–6.14 સંયુક્ત). Kāya-śiro-grīvaṃ samam acalaṃ sāpāśrayatayā sthiraṃ dhārayan — ધડ-માથું-ગરદન સમ, અચળ, ટેકા સાથે સ્થિર; diśaś ca anavalokayan svaṃ nāsikāgraṃ saṃprekṣya.

તફાવત: શંકરની "iva" વ્યાખ્યા વ્યાવહારિક રીતે ખૂબ મહત્ત્વની છે — દૃષ્ટિ નાક પર બળજબરીથી ટકાવવાની નથી; રામાનુજ ફરી sāpāśraya (ટેકો) પર ભાર મૂકે છે.

AI-assisted draft translation — under review.

📖 ફ્લિપબુકમાં વાંચો ✉ સુધારો સૂચવો