श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 Flipbook mein padhein

Bhagavad Gita · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)Adhyaay 6, Shloka 13 (6.13)

Mool Sanskrit · श्रीभगवान्

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्
॥ 6.13 ॥

samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan

Anuvaad

"Dhad, sir aur gardan ko seedha aur achal rakhte hue, sthir ho kar, apni naak ki nok ko (maano) dekhte hue, aur idhar-udhar ki dishaaon ko na dekhte hue — (6.14 se jaari)"

Bhaavaarth

Shankaracharya — "iva" (maano) ka lop. Samaṃ dhārayataḥ calanaṃ saṃbhavati ataḥ viśinaṣṭi acalam iti — seedha rakhte hue bhi hilna sambhav hai, isliye "achal" bhi kaha. Mahatvapoorn: svaṃ nāsikāgraṃ saṃprekṣya samyak prekṣaṇaṃ darśanaṃ kṛtveva iti, iva-śabdo lupto draṣṭavyaḥ — "maano dekhte hue" — yahan "iva" (maano) shabd chhupa samajhna chahiye. Na hi sva-nāsikāgra-saṃprekṣaṇam iha vidhitsitam, kiṃ tarhi cakṣuṣo dṛṣṭi-saṃnipātaḥ — naak ki nok ko ghoorna vidhi nahin; arth hai aankhon ki drishti ka sthir ho kar tik jaana. Tark: sva-nāsikāgra-saṃprekṣaṇam eva ced vivakṣitam manaḥ tatraiva samādhīyeta nātmani — agar naak ki nok dekhna hi lakshya ho, to man naak par tikega, aatma par nahin; aur 6.25 kehta hai ātma-saṃsthaṃ manaḥ kṛtvā.

Aacharya Ramanuja (6.13–6.14 sanyukt). Kāya-śiro-grīvaṃ samam acalaṃ sāpāśrayatayā sthiraṃ dhārayan — dhad-sir-gardan sam, achal, sahaare ke saath sthir; diśaś ca anavalokayan svaṃ nāsikāgraṃ saṃprekṣya.

Antar: Shankara ki "iva" vyakhya vyaavahaarik roop se bahut mahatvapoorn hai — drishti naak par zabardasti nahin tikaani; Ramanuja phir sāpāśraya (sahaara) par zor dete hain.

📖 Flipbook mein padhein ✉ Sudhaar sujhaayein