भगवद गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 13 (6.13)
मूल संस्कृत · श्रीभगवान्
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्
॥ 6.13 ॥
samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan
अनुवाद
"धड़, सिर और गर्दन को सीधा और अचल रखते हुए, स्थिर होकर, अपनी नाक की नोक को (मानो) देखते हुए, और इधर-उधर की दिशाओं को न देखते हुए — (6.14 से जारी)"
भावार्थ
शंकराचार्य — "iva" (मानो) का लोप. Samaṃ dhārayataḥ calanaṃ saṃbhavati ataḥ viśinaṣṭi acalam iti — सीधा रखते हुए भी हिलना सम्भव है, इसलिए "अचल" भी कहा। महत्वपूर्ण: svaṃ nāsikāgraṃ saṃprekṣya samyak prekṣaṇaṃ darśanaṃ kṛtveva iti, iva-śabdo lupto draṣṭavyaḥ — "मानो देखते हुए" — यहाँ "iva" (मानो) शब्द छिपा समझना चाहिए। Na hi sva-nāsikāgra-saṃprekṣaṇam iha vidhitsitam, kiṃ tarhi cakṣuṣo dṛṣṭi-saṃnipātaḥ — नाक की नोक को घूरना विधि नहीं; अर्थ है आँखों की दृष्टि का स्थिर होकर टिक जाना। तर्क: sva-nāsikāgra-saṃprekṣaṇam eva ced vivakṣitam manaḥ tatraiva samādhīyeta nātmani — अगर नाक की नोक देखना ही लक्ष्य हो, तो मन नाक पर टिकेगा, आत्मा पर नहीं; और 6.25 कहता है ātma-saṃsthaṃ manaḥ kṛtvā।
आचार्य रामानुज (6.13–6.14 संयुक्त)। Kāya-śiro-grīvaṃ samam acalaṃ sāpāśrayatayā sthiraṃ dhārayan — धड़-सिर-गर्दन सम, अचल, सहारे के साथ स्थिर; diśaś ca anavalokayan svaṃ nāsikāgraṃ saṃprekṣya।
अन्तर: शंकर की "iva" व्याख्या व्यावहारिक रूप से बहुत महत्वपूर्ण है — दृष्टि नाक पर ज़बरदस्ती नहीं टिकानी; रामानुज फिर sāpāśraya (सहारा) पर ज़ोर देते हैं।
AI-सहायता से तैयार हिन्दी प्रारूप — समीक्षा जारी है।