भगवद्गीता · Dhyana Yoga (Atma-samyama Yoga)अध्याय 6, श्लोक 19 (6.19)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः
॥ 6.19 ॥
yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā
yogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ
अनुवाद
"जसा वारा नसलेल्या जागी ठेवलेला दिवा थरथरत नाही — हीच उपमा त्या योग्याची (किंवा त्याच्या चित्ताची) सांगितली आहे ज्याचे मन ताब्यात आहे आणि जो आत्म्यात योगाचा अभ्यास करतो."
भावार्थ
उपमा कोणाची? श्लोकात "sā upamā" — कोणाची उपमा, यावर सूक्ष्म फरक आहे.
शंकराचार्य — चित्ताची. Yathā dīpaḥ … nivāte vāta-varjite deśe sthitaḥ na iṅgate na calati — वारा नसलेल्या जागेतला दिवा हलत नाही; sā upamā … yoga-jñaiḥ citta-pracāra-darśibhiḥ smṛtā — ही उपमा चित्ताची गती पाहणाऱ्या योगज्ञांनी दिली; पुढे ekāgrībhūtaṃ nivāta-pradīpa-kalpaṃ sat — एकाग्र चित्त वारा नसलेल्या जागेतल्या दिव्यासारखे होते. म्हणजे उपमा योग्याच्या चित्ताची.
आचार्य रामानुज — आत्म-स्वरूपाची. Nivātastho dīpo yathā na iṅgate na calati acalaḥ saprabhaḥ tiṣṭhati — वारा नसलेल्या जागेतला दिवा अचल आणि प्रभेसह राहतो; yatacittasya nivṛtta-sakaletara-mano-vṛtteḥ yoginaḥ ātmani yogaṃ yuñjataḥ ātma-svarūpasya sā upamā — ही उपमा (योग्याच्या) आत्म-स्वरूपाची आहे: niścalo jñāna-prabha ātmā tiṣṭhati — जेव्हा इतर सर्व मनोवृत्ती थांबतात, तेव्हा आत्मा निश्चल आणि ज्ञान-प्रभेसह झळाळतो.
फरक: शंकर — दिवा = स्थिर चित्त; रामानुज — दिवा = आत्मा, आणि त्याची ज्योत = ज्ञान (5.16 मधील "सूर्य आणि प्रभा" या उपमेशी सुसंगत).
AI-assisted draft translation — under review.